<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0003-2573</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Análise Social]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Anál. Social]]></abbrev-journal-title>
<issn>0003-2573</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Instituto de Ciências Sociais da Universidade de Lisboa]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0003-25732019000100003</article-id>
<article-id pub-id-type="doi">10.31447/AS00032573.2019230.03</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A guerra naval luso-neerlandesa na Ásia no século XVII e a revolução militar]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Portuguese-Dutch naval war in Asia in the 17th Century and the military revolution]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Murteira]]></surname>
<given-names><![CDATA[André]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A1"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="AA1">
<institution><![CDATA[,Universidade Nova de Lisboa Centro de Humanidades, Faculdade de Ciências Sociais e Humanas ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Lisboa ]]></addr-line>
<country>Portugal</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>03</month>
<year>2019</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>03</month>
<year>2019</year>
</pub-date>
<numero>230</numero>
<fpage>58</fpage>
<lpage>80</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://scielo.pt/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0003-25732019000100003&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.pt/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0003-25732019000100003&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.pt/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0003-25732019000100003&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[A guerra naval luso-neerlandesa na Ásia no século XVII e a revolução militar. Este artigo pretende relacionar a guerra naval luso-neerlandesa na Ásia no século XVII com o tema da revolução militar, designadamente na discussão que tem gerado sobre a existência ou não de uma excecionalidade militar ocidental no período moderno que teria superiorizado decisivamente ocidentais em relação a não-europeus. O tema é abordado considerando até que ponto a influência militar asiática sobre os portugueses no século XVI os inferiorizou depois em relação a oponentes europeus como os neerlandeses no século XVII. Alegar-se-á que o fez apenas limitadamente, não chegando por isso para corroborar por extensão as reivindicações de uma excecionalidade militar ocidental taxativa e decisiva.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[This article approaches the 17th Century Portuguese-Dutch naval war in Asia in the light of the discussion on the military revolution, focusing on the related issue of whether the revolution produced a Western military exceptionalism that made Westerners militarily superior to non-Europeans in the Early Modern period. We consider the extent to which military Asian influence on the Portuguese in Asia in the 16th Century made them militarily inferior to European enemies like the Dutch in the 17th Century. It will be argued that it did so only in a limited way that does not corroborate claims for an extensive Early Modern Western military exceptionalism.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Estado da Índia]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[guerra naval]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[revolução militar]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC)]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Estado da Índia]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[naval warfare]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[military revolution]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC)]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <p align="right"><font size="2"><b>ARTIGOS</b></font></p>     <p><font size="4"><b>A guerra naval luso-neerlandesa na Ásia no século    XVII e a revolução militar</b></font></p>     <p><font size="3"><b>Portuguese-Dutch naval war in Asia in the 17th Century and    the military revolution.</b></font></p>     <p><b>André Murteira</B>*</p>     <p>*&#8196;CHAM - Centro de Humanidades, Faculdade de Ciências Sociais e Humanas,    Universidade Nova de Lisboa,&#8196;Avenida de Berna, 26-C - 1069-061 Lisboa,    Portugal.</p> <hr/>     <p>&nbsp;</p>     <p><b>RESUMO</b></p>     <p>A guerra naval luso-neerlandesa na Ásia no século XVII e a revolução    militar.&#8195;Este artigo pretende relacionar a guerra naval luso-neerlandesa    na Ásia no século XVII com o tema da revolução militar, designadamente na discussão    que tem gerado sobre a existência ou não de uma excecionalidade militar ocidental    no período moderno que teria superiorizado decisivamente ocidentais em relação    a não-europeus. O tema é abordado considerando até que ponto a influência militar    asiática sobre os portugueses no século XVI os inferiorizou depois em relação    a oponentes europeus como os neerlandeses no século XVII. Alegar-se-á que o    fez apenas limitadamente, não chegando por isso para corroborar por extensão    as reivindicações de uma excecionalidade militar ocidental taxativa e decisiva.</p>     <p><b>Palavras-chave:</b> Estado da Índia; guerra naval; revolução militar; Verenigde    Oost-Indische Compagnie (VOC).</p> <hr/>     <p>&nbsp;</p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><b>ABSTRACT</b></p>     <p>This article approaches the 17th Century Portuguese-Dutch naval war in Asia    in the light of the discussion on the military revolution, focusing on the related    issue of whether the revolution produced a Western military exceptionalism that    made Westerners militarily superior to non-Europeans in the Early Modern period.    We consider the extent to which military Asian influence on the Portuguese in    Asia in the 16th Century made them militarily inferior to European enemies like    the Dutch in the 17th Century. It will be argued that it did so only in a limited    way that does not corroborate claims for an extensive Early Modern Western military    exceptionalism.</p>     <p><b>Keywords:</b> Estado da Índia; naval warfare; military revolution; Verenigde    Oost-Indische Compagnie (VOC).</p> <hr/>     <p>&nbsp;</p>     <p>É bem conhecida a importância para a história da presença portuguesa no Oriente    da chegada dos neerlandeses à Ásia por mar no fim do século XVI. Menos de uma    década depois da expedição pioneira de Cornelis de Houtman a Java (1595-1597),    nascia a famosa companhia das Índias Orientais neerlandesa. A <i>Verenigde Oost-Indische    Compagnie</i> (Companhia Unida da Índia Oriental), ou VOC, fez a guerra aos    portugueses na Ásia desde praticamente a sua fundação, em 1602. Os resultados    foram quase fatais. Quando, em 1669, entrou por fim em vigor uma paz definitiva    entre Portugal e as Províncias Unidas, já pouco restava da anterior vastidão    das possessões oficias lusas no Oriente, o denominado Estado da Índia. Em boa    parte devido a uma série de perdas a favor da companhia neerlandesa nas Molucas    (Indonésia), Malaca (Malásia), Ceilão, Coromandel (Sueste da Índia) e Malabar    (Sudoeste da Índia) ocorridas entre 1605 e 1663, o outrora extenso e rico império    asiático português do século XVI ficou reduzido a proporções bem mais modestas.</p>     <p>As guerras luso-neerlandesas na Ásia são um típico tema de história imperial    e, enquanto tal, foram já objeto de estudos vários por parte de historiadores    da expansão imperial portuguesa e neerlandesa (Macleod, 1927; Sousa, 1930-1956;    Winius, 1971, 2001; Subrahmanyam, 1993; Veen, 2000). Não tem sido, porém, frequente    abordar o assunto a partir de outras perspetivas, relacionando-o com temas mais    vastos e discussões historiográficas em curso de interesse mais geral. Uma maneira    possível de fazê-lo, para quem trata de história militar moderna, é tentar olhar    para o assunto na perspetiva da famosa &ldquo;revolução militar&rdquo;, um tema importante    nos debates da historiografia militar internacional nas últimas décadas. Neste    artigo, expõe-se algumas das conclusões de uma dissertação de doutoramento defendida    em 2016 sobre o conflito naval luso-neerlandês na Ásia entre 1595 e 1625 (Murteira,    2016), as quais poderão ser relevantes para o tema da dita revolução militar,    designadamente na discussão que tem gerado sobre, a existência ou não de uma    excecionalidade e superioridade militar ocidental anterior à Revolução Industrial.    Ao fazê-lo, o propósito foi abordar um tema clássico da história imperial portuguesa    e neerlandesa buscando o que ele pode aportar a uma discussão historiográfica    mais vasta que tem marcado os debates da historiografia militar moderna internacional.</p>     <p>A REVOLUÇÃO MILITAR E A HISTÓRIA MILITAR PORTUGUESA</p>     <p>Falar de revolução militar é falar de aspetos da história militar que transcendem    a própria disciplina. Desde o início que o fenómeno foi definido e defendido    como algo que revolucionou muito mais do que a simples vida castrense.<a  href="#_ftn1" name="_ftnref1" title="">   <![if !supportFootnotes]>   [1]   <![endif]>   </a> O conceito foi popularizado nos anos 50 do século XX por Michael Roberts    (1995) para designar as alterações táticas introduzidas sobretudo por neerlandeses    e suecos na guerra europeia terrestre entre 1560 e 1660. Estas alterações teriam    consistido, muito resumidamente, na maximização do poder de fogo das armas de    tiro da infantaria através da inovação tática do tiro sincronizado (<i>volley-fire</i>).    Bem empregue, a nova tática mostrou-se decisiva, quebrando os habituais impasses    nas batalhas campais da época. Viria, no entanto, a requerer exércitos numerosos    e permanentes, com tropas bem treinadas, instruídas por um corpo profissional    de oficiais. É aqui que o tema deixa de interessar somente ao pequeno grupo    fechado dos especialistas em história de batalhas, pois Roberts reivindicou    um efeito sociopolítico revolucionário para estas mudanças táticas: ao levarem    tanto ao aumento considerável, como à profissionalização dos exércitos europeus    - transformados em forças estatais permanentes - teriam fortalecido decisivamente    o peso do Estado nas sociedades europeias, possibilitando a emergência do &ldquo;absolutismo&rdquo;    dos séculos XVII e XVIII.</p>     <p>O conceito de revolução militar foi retomado por Geoffrey Parker (1996) nos    anos 80. Como Roberts, baseou-se no aumento dos exércitos europeus na idade    moderna, mas atribuindo-lhe uma causa em parte distinta: não teriam sido as    inovações táticas neerlandesas e suecas a provocá-lo em primeiro lugar, mas    um fenómeno anterior, os desenvolvimentos da arte da fortificação na primeira    metade do século XVI. Estes radicaram, por sua vez, na necessidade de responder    à inovação prévia que foi o uso ofensivo da artilharia na guerra de cerco.<a href="#_ftn2" name="_ftnref2" title="">   <![if !supportFootnotes]>   [2]   <![endif]>   </a><sup></sup></p>     <p>Parker iniciou a prática de identificar revoluções militares alternativas à    de Roberts. O exercício teve bastantes continuadores, criando uma multitude    de revoluções em períodos e espaços distintos. A dificuldade de convergir na    simples circunscrição do que tenha sido esta tão esquiva revolução torna a validade    do conceito algo duvidosa. Se é tão duro identificar um conjunto de mudanças    militares de importância suficientemente evidente e excecional para se impor    ao consenso historiográfico como revolucionário, talvez seja de aceitar, afinal,    a natureza mais evolutiva do que revolucionária da história militar no período    moderno. Por outras palavras, reconhecer que tal história se foi fazendo mais    por evolução e adaptação que por revolução, isto é com as principais mudanças    processando-se de modo incremental e cumulativo. Desta perspetiva, as várias    alegadas revoluções militares ganham em serem antes vistas como etapas de processos    evolutivos - fases de uma evolução gradual, não revoluções, palavra que define    uma alteração sistémica brusca e radical, difícil de encontrar. Esta posição    cética sobre a revolução militar - pelo menos para o período inicial da era    moderna - tem sido persuasivamente defendida pelo historiador britânico Jeremy    Black.<a href="#_ftn3" name="_ftnref3" title="">   <![if !supportFootnotes]>   [3]   <![endif]>   </a><sup></sup></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p>Outra tendência inaugurada por Parker (1996, pp. 115-145) foi a de globalizar    a revolução militar, que Roberts tratara apenas em termos europeus. Mais concretamente,    promoveu-a a causa dos sucessos militares europeus fora da Europa desde o século    XVI, frisando a importância para aqueles das fortalezas de traça italiana e    também da artilharia e dos navios artilhados portugueses no Índico. A posição    de Parker é que a expansão colonial europeia se explicou desde o início pela    excecionalidade militar, que teria superiorizado decisivamente os europeus em    relação aos povos que submeteram. Com esta &ldquo;exportação&rdquo; para paragens coloniais    da revolução militar, ela, sobre a sua função inicial de motor do processo de    construção dos estados europeus modernos, viu-se assim atribuído o papel adicional    de causa da ascensão do Ocidente no palco global.</p>     <p>Esta dupla e ambiciosa reivindicação foi em parte responsável pela polémica    existência historiográfica do conceito desde a sua recuperação por Parker nos    anos 80 do século XX. Polémica não apenas por se poder, naturalmente, questionar    a contribuição determinante do fator militar para dois fenómenos que extravasaram    em muito o âmbito das armas. Para além disso, a própria existência dos dois    fenómenos, tal como foram entendidos por Roberts e Parker, é hoje questionável.    Por outras palavras, já não se dá por automaticamente adquirido que tenha havido    nem um &ldquo;absolutismo&rdquo; régio autocrático nas monarquias de Antigo Regime, nem    uma excecionalidade ocidental evidente no período anterior à Revolução Industrial.    O primeiro, devido à valorização historiográfica atual dos limites do poder    estatal na época, por um lado, e da importância daí decorrente do consenso nas    monarquias ditas &ldquo;absolutas&rdquo; do Antigo Regime, por outro (Black, 2002, pp. 24-27).    O segundo, pela discussão acerca da datação da chamada &ldquo;grande divergência&rdquo;    entre o Ocidente e o resto do mundo, que hoje há quem defenda que ocorreu somente    no fim do século XVIII, com a Revolução Industrial.</p>     <p>O modo como o debate sobre a revolução militar evoluiu desde o contributo de    Geoffey Parker, globalizando-se e também &ldquo;navalizando-se&rdquo;, interessa para o    estudo do caso português. De facto, além de sair das fronteiras da Europa, Parker    ousou também deixar terra e fazer-se ao mar, dedicando um capítulo aos aspetos    navais da alegada revolução militar (Parker, 1996, pp. 82-114). Tais aspetos    resumem-se basicamente ao desenvolvimento do navio de vela redondo artilhado,    definido, a par da fortaleza de traça italiana, como um dos &ldquo;instrumentos da    expansão europeia&rdquo; (tal como as novas fortalezas, o navio redondo era uma inovação    que surgiu da necessidade de adaptação à artilharia). Tudo isto torna o trabalho    de Parker duplamente pertinente para a história militar portuguesa moderna,    pois, como é sabido, esta só depois da guerra da Restauração de 1640-1669 ganhou    uma dimensão terrestre europeia importante. Até lá, a experiência militar portuguesa,    finda a Idade Média, teve lugar sobretudo no mar e fora da Europa. E, no século    XVI, o capítulo mais conhecido dessa história deu-se, como é sabido, na Ásia.    António Hespanha, das poucas vezes em que se olhou para o fenómeno sob o prisma    da revolução militar, defendeu o atraso a que isso teria conduzido a cultura    bélica lusa, confinada a formas comparativamente primitivas de conflito (Hespanha,    2004a, pp. 9 e 17-21; Hespanha, 2004b). Foi devidamente notada a exceção que,    nesse cenário, constituiria a história naval, em que Portugal teria sido pioneiro    ao adquirir uma marinha de guerra transoceânica permanente. Mas, mesmo nesse    campo, a investigação de fundo mais recente sobre a história militar portuguesa    na Ásia no período moderno, de Vítor Rodrigues, considerou que o isolamento    de outros europeus a que estiveram submetidas as forças navais quinhentistas    do Estado da Índia provocou também o seu declínio, &ldquo;orientalizando-as&rdquo; (Rodrigues,    2004, 2010). Durante o decorrer do século XVI, os navios de alto bordo teriam    diminuído nas armadas em favor de navios de remo; teria também diminuído, em    geral, o poder de fogo das embarcações, por aumento, por um lado, das fortalezas,    e, por outro, dos efetivos navais - em virtude do recurso crescente a navios    pequenos -, que deixava menos peças disponíveis por vaso; por tudo isto, decaíram    os combates exclusivos de artilharia, aumentando o recurso à abordagem. Assim,    quando neerlandeses e ingleses chegaram à Ásia na viragem do século XVI para    XVII, os navios de alto bordo disponíveis para enfrentá-los eram não só poucos,    como mal artilhados e pouco adestrados no combate de artilharia (ou tão-só no    combate, visto que já só eram quase usados como navios de carga).</p>     <p>Três dos quatro trabalhos citados de Hespanha e de Rodrigues integram uma síntese    de referência da história militar portuguesa, a <i>Nova História Militar de    Portugal</i>. Parece lícito inferir que, nesta sua visão, Portugal, semi-asiatizado    militarmente durante o século XVI, confirmaria, com as suas derrotas seiscentistas    às mãos de neerlandeses e ingleses, o atraso militar comparativo da Ásia em    relação à Europa, ou, pelo menos, ao seu setor militar de ponta, norte-europeu.    No entanto, esta visão tem, hoje, de ser confrontada com perspetivas historiográficas    mais recentes que relativizam o fosso militar entre europeus e asiáticos antes    da era contemporânea.<b> </b>Tal como o grau do poder estatal nas sociedades    europeias modernas tem sido objeto de discussão e contestação, como vimos, também    a excecionalidade militar ocidental tem sido alvo de revisões várias. Tonio    Andrade abordou recentemente a questão, traçando um paralelo da situação da    historiografia militar com a de outras historiografias, designadamente daquela    que tem tratado do tema da chamada &ldquo;grande divergência&rdquo; entre o Ocidente e o    resto do globo (Andrade, 2011a). As duas últimas décadas foram marcadas por    abordagens &ldquo;revisionistas&rdquo; do tema, que remeteram o surgimento da divergência    para a Revolução Industrial e para períodos subsequentes. A expansão europeia    ultramarina precedente aparece como um entrave à tese, pela superioridade prévia    que sugere. Foi assim usada como arma de arremesso por &ldquo;contra-revisionistas&rdquo;    e relativizada nas suas implicações pelos &ldquo;revisionistas&rdquo;. Como Andrade notou,    a discussão replica a divergência na história estritamente militar entre os    defensores da existência de uma superioridade militar ocidental, evidente desde    1500 devido à superioridade das armas de fogo e das tecnologias navais e de    fortificação europeias - o mais conhecido dos quais é Geoffrey Parker - e os    que remetem o advento da dita superioridade para mais tarde - entre os quais    o mais proeminente é Jeremy Black (2002, pp. 55-68 e 196-211). É importante    notar, porém, que a guerra naval escapou até agora a todo este afã relativista.    Aí, o próprio Jeremy Black não hesitou em reconhecer a superioridade naval ocidental    em mar aberto e a pertinência de uma &ldquo;revolução naval&rdquo; que a explique, sem equivalente    para a guerra em terra. E Tonio Andrade chegou a conclusões semelhantes, no    seu estudo de caso sobre o confronto sino-neerlandês em Taiwan no século XVII    (Andrade, 2011b).</p>     <p>Se se quiser tentar inserir a matéria das guerras luso-neerlandesas na Ásia    no quadro de referências historiográficas resumido atrás, o mau desempenho naval    dos portugueses na Ásia frente aos neerlandeses terá uma hipótese de explicação    &ldquo;estrutural&rdquo; que valerá a pena averiguar. Aceitando a &ldquo;asiatização&rdquo; prévia das    forças navais portuguesas no Oriente defendida por Rodrigues, pode ser considerada    para análise a possibilidade de que o dito mau desempenho se ficou a dever a    uma inferioridade naval asiática em relação ao poder naval do Ocidente. O interesse    do tema, abordado assim, é que fornece potencialmente um estudo de caso útil    para averiguar uma questão candente na historiografia militar global do período    moderno: a da existência, ou não, de uma excecionalidade militar ocidental assente    numa revolução militar que, ainda antes da Revolução Industrial, teria criado    uma superioridade bélica europeia decisiva frente ao resto do mundo.</p>     <p>AS DERROTAS DAS EXPEDIÇÕES ANTINEERLANDESAS À ÁSIA DO SUESTE: O NEGLIGENCIADO    FATOR ASIÁTICO</p>     <p>Para a aferição da hipótese enunciada acima, interessa trazer à colação o trabalho    de Sanjay Subrahmanyam (1993, pp. 144-180), que veio recolocar os termos em    que era tradicionalmente visto o conflito luso-batavo na Ásia. Subrahmanyam    defendeu que o peso do fator neerlandês nos infortúnios do Estado da Índia desde    o princípio do século XVII fora sobrevalorizado, negligenciando-se, por eurocentrismo,    os diversos contextos asiáticos que favoreceram a ascensão batava. Ao valorizar    deste modo fatores alheios, tanto a portugueses como a neerlandeses, o contributo    do historiador indiano foi mudar o foco de uma discussão até aí quase sempre    limitadamente bilateral, pois cingida em grande parte ao debate dos méritos    e deméritos de lusos e batavos. Chamando a atenção para os condicionamentos    locais que constrangeram uns e outros, vincou como o destino de ambos os lados    estaria tão dependente das circunstâncias regionais em que se encontravam como    das suas forças e fraquezas intrínsecas. À luz de tal posição, o efeito ofuscante    das vitórias da VOC sobre a historiografia precisaria de ser contrariado complementando    a história dos conflitos luso-neerlandeses com a dos fatores não europeus que    os influenciaram.</p>     <p>Este ponto de vista já não é, ou não devia ser novidade, mas é evidente a utilidade    de aplicá-lo a um campo em que não foi até agora adotado, a história militar    estritamente operacional do conflito luso-neerlandês no Oriente. Foi o que se    fez a propósito de um conjunto importante de operações bélicas com participação    de portugueses, batavos e asiáticos: as três grandes expedições antineerlandesas    falhadas à Ásia do Sueste despachadas de Goa entre 1597 e 1606. Juntas, formam    a sequência mais importante de iniciativas ofensivas do Estado da Índia contra    os batavos. Lançadas nos primeiros anos da sua presença na Ásia, visavam ainda    a sua expulsão definitiva da região e, com melhores resultados, não é impossível    que o tivessem conseguido.</p>     <p>Não há espaço aqui para descrever em detalhe as três expedições.<a href="#_ftn4" name="_ftnref4" title="">   <![if !supportFootnotes]>   [4]   <![endif]>   </a><b> </b>Basta dizer que foram todas aprestadas em reação aos aparecimentos    dos primeiros neerlandeses na Ásia.<b> </b>Estes concentraram-se no início no    arquipélago malaio-indonésio, região onde se podiam encontrar quase todas as    especiarias asiáticas apetecidas na Europa. Banten, em Java, foi desde o princípio    o porto mais visitado e importante, mas, como alternativas a este empório javanês,    destacaram-se Aceh, em Samatra, além das às vezes chamadas Ilhas das Especiarias,    na atual Indonésia oriental: Amboíno, Maluku e Banda. No tocante às relações    de todas estas regiões com os portugueses, a situação era diferente: em Amboíno    e Maluku vivia-se uma situação de guerra aberta com o Estado da Índia e com    as suas posições fortificadas na região, em Amboíno e Tidore, opostas por uma    coligação liderada pelo sultanato de Ternate. Isto propiciou o bom acolhimento    dos neerlandeses, assim como a presteza em convidá-los a tomar armas contra    os lusos. Já Banten e o Aceh, pelo contrário, viviam à época em paz com o Estado    da Índia, o que ajudou ao mau acolhimento inicial dos norte-europeus nas suas    primeiras visitas aos dois portos, que terminaram ambas em desentendimentos    sérios. Só depois, quando os portugueses tentaram levar a cabo represálias pela    receção dos neerlandeses, em Banten, ou se suspeitou que quisessem fazer algo    de parecido no Aceh, é que os dois reinos, precisados então de aliados contra    Goa, se apressaram a compor as relações com os batavos.</p>     <p>Começando pela primeira expedição,logo que soube da primeira visita dos neerlandeses    a Banten, em 1596, o vice-rei em Goa apressou-se a aprestar uma armada comandada    por Lourenço de Brito para ir punir, ou pelo menos pressionar, o reino javanês    por os ter recebido.<a  href="#_ftn5" name="_ftnref5" title="">   <![if !supportFootnotes]>   [5]   <![endif]>   </a> Quando chegaram a Banten, em 1597, três grandes galés portuguesas sofreram    um ataque de surpresa de uma armada de embarcações de remo javanesas e foram    todas tomadas por abordagem. Os galeões e as embarcações restantes, apesar de    estarem perto, não puderam acudir, retidos por uma conjugação de ventos fortes    e marés que os impediu de desamarrar. Depois disso, Lourenço de Brito decidiu    ingloriamente regressar a Malaca sem intentar nenhuma retaliação. A sua missão    ficou por cumprir e o resultado foi precisamente o contrário do desejado: onde    se queria intimidar Banten a não acolher de novo os norte-europeus, conseguiu-se    antes precipitar a sua reconciliação posterior com eles como meio de se precaverem    contra novos ataques de Goa ou Malaca.</p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p>A iniciativa militar seguinte do Estado da Índia contra a presença neerlandesa    na Ásia do Sueste foi a expedição de André Furtado de Mendonça, partida da Índia    em 1601.<a  href="#_ftn6" name="_ftnref6" title="">   <![if !supportFootnotes]>   [6]   <![endif]>   </a> Chegada a Banten, a armada de André Furtado enfrentou uma frota neerlandesa    com menos navios, mas cuja mobilidade e poder de fogo superiores reduziu os    ataques portugueses à inconsequência. Não é depois claro se o cancelamento do    desembarque previsto em Banten se deveu ao receio dos norte-europeus ou ao facto    de a armada nos combates ter sido arrastada para lá do ponto de retorno possível    ao porto. Fosse como fosse, o resultado foi que, contra os planos originais,    se optou por prosseguir para as Ilhas das Especiarias, Amboíno e Maluku, para    enfrentar aí os neerlandeses e quem os recebesse. André Furtado não encontrou    traço de neerlandeses nem em Amboíno, nem em Maluku, e teve assim mão livre    para reprimir quem antes os acolhera. A operação saldou-se todavia num fracasso,    devido, por um lado, à resistência encontrada e, por outro, às dificuldades    logísticas que haviam afligido a expedição desde o início e que a sua extensão    imprevista àquela longínqua região veio aumentar (apesar dos reforços castelhanos    das Filipinas recebidos em Maluku). Em 1603, o comandante levantou o cerco que    pusera à fortaleza de Ternate e retirou da região sem ter conseguido nada de    duradouro.</p>     <p>O contributo neerlandês para o fracasso da expedição de André Furtado, apesar    de importante, não deve ser sobrevalorizado, nem menosprezado o asiático. Foram    os navios norte-europeus que desviaram a armada de Banten, mas, depois disso,    os portugueses tiveram que lidar apenas com oponentes orientais. A fragilidade    da logística lusa, por um lado, e a resiliência de Ternate, por outro, ditaram    o falhanço da expedição a Maluku. Da mesma maneira, em 1597, Lourenço de Brito    fora derrotado unicamente por asiáticos, nas pessoas dos javaneses de Banten.</p>     <p>Falta falar da grande armada do vice-rei D. Martim Afonso de Castro a Malaca,    a terceira e maior destas expedições à Ásia do Sueste.<a href="#_ftn7" name="_ftnref7" title="">   <![if !supportFootnotes]>   [7]   <![endif]>   </a> Tal como Lourenço de Brito e André Furtado antes, o objetivo era o mesmo:    punir tanto os neerlandeses que encontrassem como os asiáticos que os tivessem    acolhido. Apesar de ser a maior das três expedições, a de D. Martim foi a que    menos longe chegou - não passou de Malaca - e a que mais sofreu de facto às    mãos dos norte-europeus: em dois combates navais com Cornelis de Matelieff em    Malaca, perdeu nove navios de alto bordo, o maior número de baixas navais alguma    vez registado em recontros com os batavos no Oriente. Antes, porém, de chegar    a Malaca, havia parado no Aceh. Já em 1601, em Aceh, haviam com razão temido    que a expedição de André Furtado visasse tomar-lhe um forte, embora não houvesse    chegado a tentá-lo. Desta vez, os portugueses conseguiram, de facto, escalar    o sultanato e intentaram dar cumprimento ao projeto. Ainda se apoderaram de    uma posição dos defensores, mas a custo de muitas perdas. A resistência encontrada    juntou-se à notícia então recebida do cerco neerlandês de Malaca por Matelieff    para precipitar a decisão de evacuar a força desembarcada e largar em socorro    da praça sitiada.</p>     <p>Estas empresas, pela escala dos recontros da segunda e terceira expedição,    mereceram desde sempre tratamento de destaque pela historiografia, mas em termos    tipicamente &ldquo;neerlandocêntricos&rdquo; - com os revezes navais contra os norte-europeus    de André Furtado em Banten e de D. Martim em Malaca a ocuparem lugar de honra    nos relatos. Crê-se, porém, que o breve resumo acima basta para mostrar que    esta narrativa clássica ganha em ser complementada com a relação da negligenciada    componente asiática das três expedições, igualmente importante para o seu falhanço:    as galés de Lourenço de Brito foram vencidas em 1597 por uma armada javanesa    em Banten; André Furtado teve de levantar o cerco que montou em 1603 a Ternate;    D. Martim viu o seu ataque anfíbio ao Aceh repelido em 1606.</p>     <p>Nenhum destes três revezes teve contribuição batava. As derrotas foram infligidas    aos portugueses exclusivamente por asiáticos, contrariando a ideia de que as    expedições falharam porque o Estado da Índia estava adaptado em demasia à realidade    militar oriental e por isso mal preparado para enfrentar a novidade da realidade    europeia representada pelos neerlandeses. Isso até pode ter sido verdade, mas    o facto é que, das três vezes, contra adversários asiáticos, o aparelho militar    do Estado também falhou. Mais, independentemente das particularidades de cada    um dos insucessos, não deixaram de ser também indicativos de um padrão, pois    deram continuidade ao que era uma tradição quinhentista de malogros militares    lusos na região. Para cada um dos três se encontra precedentes no século XVI:    a ascensão do sultanato de Aceh em Samatra nos anos 20 de Quinhentos havia determinado    a expulsão dos portugueses da sua única e efémera posição naquela ilha, em Pacem;    por volta da mesma altura, a única tentativa lusa de garantir uma posição na    ilha de Java, em Banten, conheceu também um fim inglório; no mesmo período,    conseguiu-se apenas estabelecer uma fortaleza na longínqua Ternate, na Indonésia    Oriental, que se manteve durante décadas como a única posição militar do Estado    da Índia além de Malaca (Alves, 1999, pp. 110-111; Thomaz, 2002; Lobato, 1999,    pp. 97-104). A sua fragilidade enquanto tal acabou por ditar a queda do posto    em 1575, após um longo cerco durante o qual se esperou em vão por socorro de    Goa ou Malaca (Lobato, 1999, pp. 114-121). Pode assim dizer-se que, quando André    Furtado falhou em retomá-la quase 30 anos depois, estava a repetir uma derrota    anterior, como estavam também Lourenço de Brito quando foi batido em Banten    e D. Martim, quando vencido em Aceh.</p>     <p>Por outras palavras, pode concluir-se que não foi apenas a impreparação para    uma guerra de tipo europeu que ditou o falhanço das expedições antineerlandesas    de 1597-1606, mas também uma vulnerabilidade antiga do Estado da Índia: a sua    dificuldade persistente de, na terminologia militar de hoje, &ldquo;projetar poder&rdquo;    na Ásia do Sueste. Se tal não tivera consequências graves no século XVI, teve-o    na viragem para o XVII. A dificuldade voltou a confirmar-se num insucesso militar    menos conhecido que o das grandes expedições da viragem do século, mas não menos    importante: o assalto de 1618 ao porto fluvial de Jambi, em Samatra, repelido    sem ajuda alguma europeia e decisivo por não ter conseguido contrariar, como    pretendido, a instalação da VOC no porto, que deu à companhia uma base de corso    para atuar contra os portugueses nos Estreitos de Malaca (Colenbrander, 1919,    pp. 379-80 e 1920, pp. 393-95; Coolhaas, 1952, pp. 83-86, 104-110 e 342-344).</p>     <p>DERROTAS COM RAÍZES ASIÁTICAS?</p>     <p>O ponto do peso do contributo asiático para os revezes militares do Estado    da Índia tem que ver com a questão da &ldquo;orientalização&rdquo; do aparelho militar do    dito Estado da Índia e do papel que lhe tem sido atribuído de causa de atraso    das forças lusas na Ásia pelos padrões europeus. Vimos em cima que é essa a    visão historiográfica consagrada nas contribuições de Vítor Rodrigues e António    Hespanha para uma importante síntese de história militar portuguesa, a <i>Nova    História Militar de Portugal</i>. Ora, nessa visão da evolução militar do Estado    da Índia, os portugueses na Ásia, devendo embora os seus sucessos iniciais à    tecnologia militar europeia, acabaram, ao longo do século XVI, por se &ldquo;asiatizarem&rdquo;    devido ao confronto quase exclusivo com culturas militares não ocidentais. E,    exatamente por se haverem assim &ldquo;asiatizado&rdquo;, depreende-se, teriam sido batidos    pelo poder militar europeu de ponta representado pelos neerlandeses no século    XVII. Ou seja, entre o princípio de Quinhentos e o de Seiscentos, os portugueses    teriam, basicamente, trocado de lugar: de vencedores representantes da nova    tecnologia europeia de ponta passaram a vencidos representantes de uma cultura    militar antiquada que os teria, por assim dizer, assimilado e desvirtuado. Esta    posição reitera, no essencial, a superioridade do &ldquo;modo ocidental de guerra&rdquo;    defendida por Geoffrey Parker, implicando uma desvalorização equivalente das    capacidades militares asiáticas.</p>     <p>Usando uma imagem bélica, pode dizer-se que, no debate dos últimos anos entre    os defensores da revolução militar e da superioridade ocidental dela advinda    e os &ldquo;revisionistas&rdquo; oponentes da ideia, os primeiros têm estado predominantemente    na defensiva, e os segundos, cada vez mais, na ofensiva.<a href="#_ftn8" name="_ftnref8" title="">   <![if !supportFootnotes]>   [8]   <![endif]>   </a> Isto pode tornar problemática, hoje, uma visão como era aquela subjacente    às contribuições de Hespanha e Rodrigues para a <i>Nova História Militar de    Portugal</i>. Escritas já há cerca de 15 anos, foram, como tal, inevitavelmente    influenciadas pela ideia então dominante da excecionalidade militar ocidental    de Parker, posta em questão de então para cá. No entanto, convém não dar, &ldquo;arrivisticamente&rdquo;,    Parker e seguidores por enterrados. Tonio Andrade, um antigo orientando do historiador    britânico, levou recentemente a cabo uma defesa parcial, mas sólida, da excecionalidade    militar ocidental com base no estudo de caso do conflito sino-neerlandês em    Taiwan no século XVII (Andrade, 2011b). A defesa ganhou em força, por um lado,    por vir de um sinólogo, e, por outro, pelo equilíbrio de que deu mostras, refutando    a supremacia europeia nuns campos, mas reconhecendo-a noutros, designadamente    na arte da fortificação e na guerra naval em mar aberto. E, quanto a esta última,    vimos já que se trata de uma área intocada pelos &ldquo;revisionistas&rdquo;, tão contundentes    a rebater Parker noutros campos. Ou seja, a guerra no mar aparece como uma espécie    de último reduto da excecionalidade militar europeia, tão contestada noutras    áreas.</p>     <p>Este ponto é importante, pois é sabido que os conflitos luso-neerlandeses na    Ásia tiveram uma componente naval importante. Tratou-se acima da pouca atenção    dada tradicionalmente às derrotas dos portugueses em 1597-1606 às mãos de asiáticos    por oposição à ênfase posta nos revezes sofridos frente a europeus. No entanto,    há que reconhecer que nenhuma destas vitórias asiáticas constituiu um triunfo    naval<i> </i>comparável às vitórias navais da VOC: os ataques falhados a Aceh    e a Jambi foram operações anfíbias, o cerco frustrado de Ternate uma operação    de assédio e mesmo a derrota naval em Banten limitou-se a um combate entre navios    de remo, não comparável aos recontros com os grandes veleiros redondos batavos    em mar aberto. Ora, em quase todos os recontros luso-batavos reconstituíveis    entre navios de alto bordo na Ásia se confirma a visão da historiografia naval    clássica: quase sempre os vasos norte-europeus se mostraram mais aptos no combate    naval de novo tipo, baseado no uso intensivo da artilharia e distinto dos combates    tradicionais de abordagem. Por um lado, estavam por norma mais artilhados, por    outro conjugavam essa importante primazia com a não menos relevante vantagem    de uma mobilidade superior, que lhes permitia evitar as tentativas portuguesas    de abordagem.<a href="#_ftn9" name="_ftnref9" title="">   <![if !supportFootnotes]>   [9]   <![endif]>   </a> É importante notar que, ao contrário do que a historiografia tradicional    afirmava, por vezes recorriam à abordagem. Mas a sua maior mobilidade permitiu    quase sempre escolher se e quando fazê-lo, uma vantagem importante sobre o lado    contrário.<a href="#_ftn10" name="_ftnref10" title="">   <![if !supportFootnotes]>   [10]   <![endif]>   </a><sup></sup></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p>Ora, esta guerra naval de novo tipo fora até então um fenómeno de facto exclusivamente    europeu, sem equivalente conhecido na Ásia. Acresce que a história da logística    naval portuguesa no Oriente confirma que era diminuta a capacidade de o Estado    da Índia mobilizar recursos navais para o novo tipo de guerra marítima trazido    pelos norte-europeus. Não só as grandes armadas de alto bordo equipadas a enorme    custo contra os neerlandeses foram impotentes contra eles. O esforço de aprestá-las    deixou o Estado exaurido e sem meios de repetir o esforço, como quando foi ordenado    da Europa a rearmar-se navalmente, na segunda década do século XVII, uma iniciativa    que não deu resultados (Documentos&hellip;, 1935, pp. 278-80; Rego, 1974, pp. 90-92;    1975, pp. 6, 204 e 332-333;1978, pp.123-24). A investigação pioneira de Vítor    Rodrigues não deixa dúvidas que esta capacidade limitada de mobilização de recursos    se deveu à evolução prévia das forças navais e dos <i>stocks</i> de artilharia    portugueses na Ásia ao longo do século XVI, quando a necessidade de adaptação    aos contextos marítimos locais levou ao aumento dos contingentes de embarcações    de remo e ao decréscimo paralelo dos navios de combate de alto bordo, que se    viram igualmente cada vez mais privados de artilharia pela necessidade de distribuí-la    tanto pelas armadas de remo, como pelo número crescente de fortalezas (Rodrigues,    2004, pp. 211-213).<a  href="#_ftn11" name="_ftnref11" title="">   <![if !supportFootnotes]>   [11]   <![endif]>   </a><sup></sup></p>     <p>Outro argumento forte a favor da &ldquo;asiatização&rdquo; naval do Estado da Índia ter    sido a causa das suas derrotas frente aos neerlandeses é o paralelo entre o    que aconteceu à navegação mercantil portuguesa e à navegação asiática perseguida    pela VOC. Para enfrentar a nova ameaça, ambas recorreram não a escoltas armadas,    mas a embarcações ligeiras como meio de iludir e fugir melhor às perseguições.    O estratagema distinguia-se da solução &ldquo;europeia&rdquo; da navegação escoltada, como    era praticada no Atlântico pela marinha mercante neerlandesa e também pela navegação    castelhana transatlântica da <i>Carrera de Indias </i>(Groen et al.<i>, </i>2003,    pp. 144-148 e 341-347; Goodman, 1997, pp. 3-4). Foi este sistema que se mandou    da metrópole aplicar na Ásia e que se praticou temporariamente com bons resultados    na rota Índia-Malaca-Macau-Japão, na viragem da primeira para a segunda década    de Seiscentos, com escoltas de galeões (Murteira, 2016, pp. 258-259 e 339-344).    Contudo, a incapacidade de o Estado da Índia manter muito tempo uma armada de    alto bordo operacional inviabilizou a continuação da experiência, forçando a    transição para os comboios de navios ligeiros, decretada em 1617 (Gune, 1979,    pp. 45-46). A transição obrigou, por sua vez, os neerlandeses a adaptarem-se,    adotando também embarcações mais ligeiras, algumas delas capturadas aos portugueses,    outras adquiridas no mercado asiático (Colenbrander, 1919, pp. 635 e 737-38;    Coolhaas, 1952, p. 795; 1953, p. 932; Prakash, 1984, pp. 152-156).</p>     <p>DERROTAS COM RAÍZES EUROPEIAS?</p>     <p>O exposto acima parece confirmar a ideia de que o convívio quase exclusivo    do Estado da Índia com culturas navais não ocidentais o desguarneceu para o    confronto com os norte-europeus no século XVII. Isto mostra as limitações -    pelo menos para o campo mais estrito da guerra naval em mar aberto - de uma    abordagem que, inspirada em Sanjay Subrahmanyam, procure explicar as vitórias    dos neerlandeses sobretudo pelos apoios e circunstâncias asiáticas de que puderam    beneficiar, relativizando o peso das vantagens militares intrínsecas da VOC.    Embora os contributos e contextos locais sejam por vezes sem dúvida subestimados,    como se viu, argumentou-se em cima que há razões fundadas para manter que houve,    de facto, uma superioridade naval de partida do lado neerlandês - consubstanciada    em mais e melhores navios de alto bordo, armados com mais artilharia - e que    essa superioridade derivou, em parte, de uma desadequação do aparelho naval    português no Oriente do fim do século XVI às exigências da guerra marítima europeia    de novo tipo, como a investigação de Vítor Rodrigues mostrou.</p>     <p>No entanto, tal como se pode dizer que uma hipótese inspirada na aplicação    das ideias de Subrahmanyam à história militar operacional, embora justa em partes,    tem por outro lado limitações enquanto explicação plena do que aconteceu, vai-se    defender em seguida que o mesmo se aplica a uma hipótese alternativa que eleja    a constatação de Rodrigues à condição de causa principal das derrotas navais    portuguesas frente aos batavos no Oriente. Nas páginas que se seguem, argumentar-se-á    que a explicação da superioridade naval neerlandesa através apenas da &ldquo;asiatização&rdquo;    naval prévia do Estado da Índia é limitativa. Em primeiro lugar, só seria plenamente    defensável se os portugueses na Ásia tivessem sido deixado entregues a si próprios    pela metrópole. É verdade que se mostraram incapazes de enfrentar os novos inimigos    com as forças navais que tinham ao seu dispor, ou de renová-las de modo a confrontá-los    com sucesso. Mas, face a esta situação, a reação da Coroa na metrópole foi precisamente    tentar compensar tais carências através de reforços europeus. Não se hesitou    assim em pôr termo à tradição de autossuficiência naval do Estado da Índia vinda    da segunda metade do século XVI, tão conveniente para as finanças do reino.    Depois de um ensaio mal sucedido de reforço naval do Estado da Índia em 1601,    enviou-se à Ásia dois grupos de armadas anuais extraordinárias de galeões, um    em 1605-1608, outro em 1619-1624 (Murteira, 2012, pp. 148-152 e 206-212). Ambos    representaram um grande investimento que, em nenhum dos casos, teve resultados    à altura, pois boa parte dos reforços ficaram pelo caminho ou abortaram a viagem,    regressando ao reino.</p>     <p>Ou seja, não conseguindo o Estado da Índia proceder por si próprio à mobilização    dos recursos necessários para fazer frente às companhias das Índias inglesa    e neerlandesa, a única alternativa era proceder à dita mobilização na Europa    e transferir os meios mobilizados para a Ásia. Ambas as coisas foram tentadas,    nenhuma delas com sucesso - quer o fomento da construção naval portuguesa na    Ásia, quer o envio a partir do reino de armadas extraordinárias de reforço tiveram    resultados dececionantes. Ora se, como vimos, o primeiro falhanço pode ser de    facto atribuível à &ldquo;asiatização&rdquo; do aparelho militar português no Oriente, já    o segundo foi obviamente um falhanço da parte europeia do império luso, não    da asiática.</p>     <p>É argumentável que, depois de décadas em que se havia, em termos navais, deixado    o Estado da Índia entregue a si próprio, não haveria meio de corresponder abruptamente    à necessidade de provê-lo com reforços da Europa. Na ausência de uma tradição    recente de envio de armadas de reforço para a Ásia, teria sido impossível passar    a garanti-las de súbito. Mas isso é ignorar o sucesso coevo da VOC, que ofereceu    desde cedo um exemplo bem-sucedido de transferência maciça de meios militares    para o Oriente pela Rota do Cabo, apesar da sua completa inexperiência passada    da rota (ou, mais largamente, apesar da inexperiência dos neerlandeses na navegação    transoceânica em geral até ao fim do século XVI). O êxito deste esforço de mobilização    e transferência de meios é atestado pelos conhecidos inventários regulares do    estado das esquadras da companhia, que mostram um crescimento continuado do    seu poderio naval na Ásia, baseado em importante medida nas remessas das Províncias    Unidas de navios de guerra de alto bordo (Parthesius, 2010). Pode dizer-se que,    através das armadas extraordinárias de 1605-1608 e 1619-1624, se tentou sem    sucesso replicar a partir de Portugal este esforço sustentado neerlandês de    angariação e expedição de recursos navais.</p>     <p>Os fracassos destes dois grupos de armadas de reforço não foram fenómenos isolados,    pois deram-se no quadro de uma rota, a Carreira da Índia, que funcionava então    com deficiências que desaconselhavam a sua utilização para vultosas e ambiciosas    operações de transferência de recursos navais como as intentadas em 1605-1608    e 1619-1624 (Murteira, 2012). Foram estas insuficiências comparativas estruturais    da Carreira da Índia - uma rota gerida a partir da Europa, com navios de fabrico    maioritariamente europeu - que inviabilizaram uma transferência de recursos    navais Europa-Ásia similar à efetuada pelos neerlandeses. Com isso, pode dizer-se    que, depois de falhar o esforço de rearmamento e modernização naval autossustentado    do Estado da Índia, falhou a tentativa de compensar esse falhanço a partir da    Europa, imitando o que inimigos europeus se mostravam então capazes de fazer.    Ou seja, tanto falhou a parte asiática como a europeia do império. Pode dizer-se    também que este duplo falhanço bastou para determinar, a partir de dada altura,    o desfecho dos confrontos marítimos luso-neerlandeses na Ásia: independentemente    da questão já abordada do melhor armamento, mobilidade e desempenho em combate    dos navios batavos, a partir de certo momento a simples desigualdade dos efetivos    navais do Estado da Índia e da VOC era suficiente para dissipar quaisquer veleidades    portuguesas de vitória, ou tão-só de resistência.</p>     <p>Para além deste importante contributo de um fator não asiático como o funcionamento    deficiente da Carreira da Índia para as derrotas portuguesas na Ásia frente    aos neerlandeses, existe pelo menos outra razão de peso para relativizar a importância    para essas derrotas da &ldquo;orientalização&rdquo; militar do Estado da Índia: a comparação    com as outras guerras da Monarquia Católica com os neerlandeses, fora da Ásia.    Este é um ponto que, pelas suas vastas implicações, apenas pode ser aflorado.    Mas crê-se que vale a pena fazer a comparação, pois ela mostra que o que se    passou no cenário asiático e tem sido explicado pelas influências &ldquo;fragilizantes&rdquo;    do meio oriental sobre a cultura naval lusa apresenta afinal semelhanças com    outro cenário, o atlântico, onde tais influências foram nulas. Viu-se atrás    que no grosso dos confrontos entre navios de alto bordo portugueses e batavos    na Ásia é discernível um padrão que aponta para a proficiência superior dos    norte-europeus no combate naval de novo tipo, baseado na artilharia. A inexistência    deste tipo de combate no Oriente levou a que se atribuísse à inexperiência dos    portugueses da Ásia a sua menor proficiência nos ditos confrontos. Só que tais    recontros apresentam semelhanças consideráveis com os confrontos navais coevos    entre ibéricos e norte-europeus no Atlântico. Também ali, os navios de alto    bordo ibéricos se mostraram comparativamente sub-artilhados e com um défice    de mobilidade que não lhes permitiu contrariar a desvantagem através do recurso    tradicional à abordagem. É pelo menos esse o retrato que emerge das descrições    bem conhecidas das duas batalhas navais mais famosas do tempo da União Ibérica:    os confrontos no Canal da Mancha com a &ldquo;Invencível Armada&rdquo;, em 1588, e a chamada    batalha de Downs, também na Mancha, entre neerlandeses e ibéricos em 1639 (Parker    e Martin, 1999; Glete, 2000; Guilmartin, 2002).<sup> </sup>Com a diferença de    que no Atlântico não se estivera, como na Ásia, confinado por um século a um    tipo de guerra naval mais tradicional, o argumento invocado para justificar    o desempenho insatisfatório dos portugueses no Oriente. As similitudes encontradas,    apesar disso, entre os dois cenários apontam para que houvesse outras razões    para o desempenho inferior frente aos norte-europeus que não apenas a da desadequação    de um aparelho militar vocacionado para atuar no contexto asiático e impreparado    assim para enfrentar inimigos vindos de alhures. Portugueses - e castelhanos    - foram demasiadas vezes navalmente inferiores a norte-europeus tanto na Ásia    como no Atlântico e parece por isso limitativo responsabilizar exclusivamente    a influência &ldquo;oriental&rdquo; pelas derrotas lusas no mar frente à VOC. Elas ganham    em ser vistas antes como manifestações de um fenómeno detetável em várias partes    do globo, não apenas na Ásia: o da dificuldade ibérica de fazer navalmente frente    aos norte-europeus a partir do fim do século XVI.      <p>Similarmente, vimos que se entendeu que o recurso da navegação portuguesa a    embarcações ligeiras para fugir ao corso da VOC refletiria o grau de &ldquo;orientalização&rdquo;    dos portugueses no Oriente, dadas as semelhanças com os estratagemas da navegação    asiática para fazer frente ao mesmo problema. Só que, mais uma vez, este cenário    não tem nada de especificamente &ldquo;oriental&rdquo;, antes reproduz uma situação similar    no Atlântico. Também aí a navegação lusa sofreu bastante às mãos do corso neerlandês,    sobretudo a partir da fundação da congénere atlântica da VOC, a companhia neerlandesa    das Índias Ocidentais, ou WIC (<i>West-Indische Compagnie</i>), em 1621 (Mello,    1998, pp. 87-138; Costa, 2002, pp. 42-49 e 71-103; Heijer, 2002, pp. 55-68;    Silva, 2011, pp. 231-43). Mais, o perfil da navegação perseguida nas duas regiões    foi semelhante, pois em ambos os casos para se lidar com a ameaça de corso se    recorreu, não à proteção armada, mas a navios ligeiros pensados não para enfrentar    os corsários, mas para lhes escapar. No Atlântico, foram apropriadamente designados    &ldquo;caravelas de fugir&rdquo;, em homenagem à sua principal aptidão - e que repetia apenas    o estratagema praticado pela navegação portuguesa e asiática no Oriente.</p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p>Por outras palavras, verificou-se que aquilo que poderia, à primeira vista,    ser atribuído à afinidade entre uma navegação asiática e uma navegação portuguesa    &ldquo;asiatizada&rdquo; por uma imersão secular no meio marítimo oriental se observou também    num meio, o Atlântico, onde tal imersão não se verificou. Em ambos os casos,    as únicas alternativas concebíveis às caravelas atlânticas ou às galeotas, patachos    e navetas da Ásia seria ou a navegação mercante armar-se por si própria, aprestando    grandes navios redondos bem artilhados capazes de se defenderem sozinhos, ou    o reino português garantir a sua proteção, organizando comboios de navios escoltados    por grandes veleiros redondos de guerra, seguindo o modelo tanto da marinha    mercante neerlandesa na Europa, como o da <i>Carrera de Indias </i>castelhana    no Atlântico. O primeiro caso nunca se verificou. Quanto ao segundo, são bem    conhecidos os projetos inconsequentes da Monarquia Católica para enquadrar a    navegação portuguesa atlântica segundo o modelo castelhano, concentrando a navegação    Portugal-Brasil em frotas escoltadas por galeões, algo que só os Bragança conseguirão    fazer, nas últimas décadas do século<b> </b>XVII (Mello, 1998, pp. 87-138; Costa,    2002, pp. 42-49 e 71-103). Na Ásia, tal falhanço teve um equivalente na tentativa    frustrada já mencionada de montar um sistema de escoltas semelhante nas rotas    entre a Índia e o Extremo Oriente na viragem da primeira para a segunda década    do século XVII - um paralelo que mostra as potencialidades deste tipo de visão    comparativa e que aponta para uma dificuldade de armar navios de alto bordo    comum à Ásia e ao Atlântico.</p>     <p>CONCLUSÃO</p>     <p>Neste artigo visou-se apontar tanto os argumentos a favor como as lacunas de    duas hipóteses possíveis de explicação das derrotas portuguesas na Ásia frente    aos neerlandeses. A primeira hipótese assentou na aplicação à história militar    da ideia de Sanjay Subrahmanyam de valorizar fatores asiáticos negligenciados    pelo viés eurocêntrico da historiografia tradicional. A segunda hipótese, baseada    sobretudo no trabalho de Vítor Rodrigues, enfatizou, pelo contrário, a importância    da desadequação à guerra europeia de um aparelho militar português &ldquo;orientalizado&rdquo;    ao longo do século XVI e excluído, como tal, da revolução militar europeia que    teria superiorizado militarmente o Ocidente sobre o resto do globo.</p>     <p>Quanto à primeira hipótese, se vimos que houve, de facto, derrotas lusas frente    a asiáticos que ajudaram os batavos, mas foram negligenciadas pela historiografia,    observámos também que, pelo menos no campo da guerra naval em mar aberto, a    superioridade neerlandesa não pode ser explicada assim. Em relação à segunda    hipótese, constatou-se que se, com efeito, esta superioridade naval teve como    uma das suas causas indiscutíveis a &ldquo;asiatização&rdquo; prévia do aparelho naval do    Estado da Índia, também teve um importante fator não asiático por trás: a incapacidade    da Carreira da Índia de garantir satisfatoriamente a deslocação dos reforços    navais mobilizados pela metrópole para acudir ao Oriente. Notou-se adicionalmente    a existência de paralelos evidentes entre os revezes navais portugueses frente    aos neerlandeses na Ásia e aqueles experimentados tanto por portugueses, como    castelhanos no Atlântico, onde não se pode argumentar que tenha havido uma &ldquo;asiatização&rdquo;    do aparelho naval ibérico.</p>     <p>Isto traz-nos ao que ficou por fazer: averiguar no que é que a inferioridade    naval que caracterizou globalmente no período a navegação ibérica frente à norte-europeia    contribuiu para os problemas específicos dos portugueses contra os neerlandeses    na Ásia. Trata-se de um fenómeno que é poucas vezes analisado em conjunto de    modo satisfatório, por razões evidentes de &ldquo;fragmentação&rdquo; historiográfica. A    comparação que se esboçou com a situação no Atlântico e que precisaria, sem    dúvida, de ser aprofundada, aponta para as potencialidades (e dificuldades)    desta abordagem. Uma análise dos conflitos luso-batavos na Ásia no quadro da    guerra global, não apenas luso-neerlandesa, como também ibero-neerlandesa, aparece    como um modo óbvio de investigar explicações das derrotas portuguesas frente    à VOC que possam complementar aquelas sugeridas até agora pela historiografia    existente.</p>     <p>Das hipóteses discutidas atrás, tanto a explicação de inspiração &ldquo;Subrahmanyana&rdquo;    - justificação das derrotas<i> </i>portuguesas pela influência das circunstâncias    asiáticas - como aquela de matriz mais &ldquo;Parkeriana&rdquo; - justificação das derrotas    por uma enfraquecedora influência militar asiática - colocam, de maneiras diferentes,    a causa das ditas<i> </i>derrotas na Ásia. Neste artigo argumentou-se que não    sendo nenhuma das hipóteses inexata, são ambas insuficientes enquanto explicações.    Comparar o que aconteceu na Ásia com ocorrências similares alhures parece ser    uma maneira viável de complementá-las com a análise de outros fatores possíveis    de derrota.</p>     <p>&nbsp;</p>     <p><b>REFERÊNCIAS BIBLIOGRÁFICAS</b></p>     <!-- ref --><p>ALVES, J.&#8197;M.&#8197;S. (1999), <i>O Domínio do Norte de Samatra: a História    dos Sultanatos de Samudera-Pacém e de Achém, e das suas Relações com os Portugueses</i>,<i>    1500-1580</i>, Lisboa, SHIP.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=106969&pid=S0003-2573201900010000300001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p>ANDRADE, T. (2011a), &ldquo;An accelerating divergence? The revisionist model of    world history and the question of Eurasian military parity: data from East Asia&rdquo;.    <i>Canadian</i><i> Journal of Sociology</i>, 36(2), pp. 185-208.</p>     <!-- ref --><p>ANDRADE, T. (2011b), <i>Lost</i><i> Colony: The Untold Story of China’s First    Great Victory over the West</i>, Princeton e Oxford, Princeton University Press.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=106972&pid=S0003-2573201900010000300003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>BLACK, J. (2002), <i>European</i><i> Warfare, 1494-1660</i>, Londres, Routledge.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=106974&pid=S0003-2573201900010000300004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>BOXER, C.&#8197;R., VASCONCELOS, J.&#8197;A.&#8197;F. (1955), <i>André Furtado    de Mendonça, 1558-1610</i>, Lisboa, Agência Geral do Ultramar.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=106976&pid=S0003-2573201900010000300005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>COLENBRANDER, H.&#8197;T. (ed.) (1919), <i>Jan Pietersz. Coen: bescheiden omtrent    zijn bedrijf in Indië</i>, vol. I, ’s-Gravenhage, Martinus Nijhoff.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=106978&pid=S0003-2573201900010000300006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>COLENBRANDER, H.&#8197;T. (ed.) (1920), <i>Jan Pietersz. Coen: bescheiden omtrent    zijn bedrijf in Indië</i>, vol. II, ’s-Gravenhage, Martinus Nijhoff.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=106980&pid=S0003-2573201900010000300007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>COLÍN, F. (1904), <i>Labor evangélica de los obreros de la Compañía de Jesús    en las Islas Filipinas</i> (ed. P. Pastells), Barcelona, Imprenta y Litografía    de Henrich y Compañia.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=106982&pid=S0003-2573201900010000300008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <p>COMMELIN, I. (ed.) (1646), <i>Begin ende voortgangh van de Nederlantsche geoctroyeerde    Oost-Indische Compagnie</i>&hellip;, 4 vols., Amsterdão.</p>     <!-- ref --><p>COOLHAAS, W.&#8197;P. (ed.) (1952), <i>Jan Pietersz. Coen: bescheiden omtrent    zijn bedrijf in Indië</i>, vol. VII-1, ’s-Gravenhage, Martinus Nijhoff.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=106985&pid=S0003-2573201900010000300010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>COOLHAAS, W.&#8197;P. (ed.) (1953), <i>Jan Pietersz. Coen: bescheiden omtrent    zijn bedrijf in Indië</i>, vol. VII-2, ’s-Gravenhage, Martinus Nijhoff.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=106987&pid=S0003-2573201900010000300011&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <p>COOLHAAS, W.&#8197;P. (1965), &ldquo;Een bron van het historische gedeelte van Hugo    de Groots De Jure Praedae&rdquo;. <i>Bijdragen</i><i> en mededeelingen van het Historisch    Genootschap</i>, 79, pp. 415-540.</p>     <!-- ref --><p>COSTA, L.&#8197;F. (2002), <i>Império e Grupos Mercantis entre o Oriente e    o Atlântico</i>, Lisboa, Livros Horizonte.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=106990&pid=S0003-2573201900010000300013&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <p>COUTO, D. (1788), <i>Da Ásia</i>&hellip;, vol. XII, Lisboa, Regia Officina Typografica.  </p>     <!-- ref --><p>DOCUMENTOS REMETIDOS DA ÍNDIA OU LIVROS DAS MONÇÕES (1935), vol. V, Lisboa,    Imprensa Nacional.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=106993&pid=S0003-2573201900010000300015&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>GLETE, J. (2000), <i>Warfare</i><i> at Sea, 1500-1650: Maritime Conflicts and    the Transformation of Europe</i>, Londres, Routledge.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=106995&pid=S0003-2573201900010000300016&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>GOODMAN, D. (1997), <i>Spanish Naval Power, 1589-1665: Reconstruction and Defeat</i>,    Cambridge, Cambridge University Press.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=106997&pid=S0003-2573201900010000300017&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>GROEN, P. et al. (2013), <i>Militaire</i><i> geschiedenis van Nederland. De    Tachtigjarige Oorlog - Van opstand naar geregelde oorlogvoering, 1568-1648</i>,    Amsterdão, Boom.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=106999&pid=S0003-2573201900010000300018&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p>GUILMARTIN, J.&#8197;F. (2002), <i>Galleons</i><i> and Galleys</i>, Londres,    Cassell&amp;Co.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107001&pid=S0003-2573201900010000300019&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>GUNE, V.&#8197;T. (ed.) (1979), <i>Assentos do Conselho da Fazenda (Proceedings    of the Revenue Council at Goa), 1613-1621</i>, Goa, Government Printing Press.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107003&pid=S0003-2573201900010000300020&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>HEIJER, H. (2002), <i>De geschiedenis van de WIC</i>, Zutphen, Walburg Pers    (2.<sup>a </sup>edição, revista).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107005&pid=S0003-2573201900010000300021&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <p>HESPANHA, A.&#8197;M. (2004a), &ldquo;Conclusão: guerra e sistema de poder&rdquo;. <i>In</i>    A.&#8197;M. Hespanha (ed.), <i>Nova História Militar de Portugal</i>, vol. II,    Lisboa, Círculo de Leitores, pp. 359-366.</p>     <p>HESPANHA, A.&#8197;M. (2004b), &ldquo;Introdução&rdquo;. <i>In</i> A.&#8197;M. Hespanha    (ed.), <i>Nova História Militar de Portugal</i>, vol. II, Lisboa, Círculo de    Leitores, pp. 9-32.</p>     <!-- ref --><p>JACOB, F., VISONI-ALONZO, G. (2016), <i>The Military Revolution in Early Modern    Europe: a Revision</i>, Londres, Palgrave Macmillan.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107009&pid=S0003-2573201900010000300024&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p>JACOBS, H. (ed.) (1980), <i>Documenta Malucensia</i>, vol. II, Rome, Jesuit    Historical Institute.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107011&pid=S0003-2573201900010000300025&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <p>JONGE, J.&#8197;K.&#8197;J. (ed.) (1865), <i>De opkomst van het Nederlandsch    gezag in Oost-Indië (1595-1610)&hellip;</i>,<i> </i>vol. III, ’s Gravenhage, Martinus    Nijhoff.</p>     <!-- ref --><p>KEUNING, J. (ed.) (1938), <i>De tweede schipvaart der Nederlanders naar Oost-Indië    onder Jacob Cornelisz. van Neck en Wybrant Warwijck, 1598-1600</i>, vol. I,    ’s-Gravenhage: Martinus Nijhoff.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107014&pid=S0003-2573201900010000300027&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>KEUNING, J. (ed.) (1940), <i>De tweede schipvaart der Nederlanders naar Oost-Indië    onder Jacob Cornelisz. van Neck en Wybrant Warwijck, 1598-1600</i>, vol. II,    ’s-Gravenhage, Martinus Nijhoff.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107016&pid=S0003-2573201900010000300028&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>KEUNING, J. (ed.) (1947), <i>De tweede schipvaart der Nederlanders naar Oost-Indië    onder Jacob Cornelisz. van Neck en Wybrant Warwijck, 1598-1600</i>, vol. VI,    ’s-Gravenhage, Martinus Nijhoff.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107018&pid=S0003-2573201900010000300029&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>LOBATO, M. (1999), <i>Política e Comércio dos Portugueses na Insulíndia: Malaca    e as Molucas de 1575 a 1605, Macau, Instituto</i> Português do Oriente.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107020&pid=S0003-2573201900010000300030&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>LORGE, P. (2008), <i>The Asian Military Revolution: From Gunpowder to the Bomb</i>,    Cambridge, Cambridge University Press.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107022&pid=S0003-2573201900010000300031&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <p>LORGE, P. (2011), &ldquo;Development and Spread of Firearms in Medieval and Early    Modern Eurasia&rdquo;. <i>History</i><i> Compass</i>, 9(10), pp. 818-826.</p>     <!-- ref --><p>LORGE, P., ROY, K. (eds.) (2015), <i>Chinese</i><i> and Indian Warfare. From    the Classical Age to 1870</i>, Londres e Nova Iorque, Routledge.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107025&pid=S0003-2573201900010000300033&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>MACLEOD, N. (1927), <i>De Oost-Indische compagnie als zeemogendheid in Azië,    </i>2 vols., Rijswijk, Blankwaardt &amp; Schoonhoven.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107027&pid=S0003-2573201900010000300034&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>MELLO, E.&#8197;C. (1998), <i>Olinda Restaurada: Guerra e Açúcar no Nordeste,    1630-1654</i>, 2.ª ed. revista, Rio de Janeiro, Topbooks.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107029&pid=S0003-2573201900010000300035&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p>MOREE, P. (ed.) (2001), <i>Dodo’s</i><i> en galjoenen - de reis van het schip    Gelderland naar Oost-Indie, 1601-1603</i>, Zutphen, Walburg Pers.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107031&pid=S0003-2573201900010000300036&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>MURTEIRA, A. (2012), <i>A Carreira da Índia e o Corso Neerlandês, 1595-1625</i>,    Lisboa, Tribuna da História.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107033&pid=S0003-2573201900010000300037&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>MURTEIRA, A. (2016), <i>A Navegação Portuguesa na Ásia e na Rota do Cabo e    o Corso Neerlandês, 1595-1625</i>. Tese de doutoramento, Lisboa, Universidade    Nova de Lisboa.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107035&pid=S0003-2573201900010000300038&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>PARKER, G. (1996), <i>The Military Revolution: Military Innovation and the    Rise of the West, 1500-1800</i>, 2.ª edição revista, Cambridge, Cambridge University    Press.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107037&pid=S0003-2573201900010000300039&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <p>PARKER, G. (2000), &ldquo;The Artillery Fortress as an Engine of European Overseas    Expansion, 1480-1750&rdquo;. <i>In</i> J.&#8197;D. Tracy (ed.), <i>City Walls: The    Urban Enceinte in Global Perspective</i>, Cambridge, Cambridge University Press<i>,    </i>pp. 386-416.</p>     <p>PARKER, G. (2007), &ldquo;The limits to revolutions in military affairs: Maurice    of Nassau, the Battle of Nieuwpoort (1600), and the Legacy&rdquo;. <i>The Journal    of Military History</i>, 71(2), pp. 331-372.</p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p>PARKER, G., MARTIN, C. (1999), <i>The Spanish Armada</i>, 3.ª ed., Manchester,    Mandolin.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107041&pid=S0003-2573201900010000300042&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <p>PARKER, G., SUBRAHMANYAM, S. (2008), &ldquo;Arms and the Asian: revisiting European    firearms and their place in early modern Asia&rdquo;. <i>Revista de Cultura</i>, 26,    pp. 12-48.</p>     <!-- ref --><p>PARROTT, D. (2012), <i>The Business of War: Military Enterprise and Military    Revolution in Early Modern Europe</i>, Cambridge, Cambridge University Press.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107044&pid=S0003-2573201900010000300044&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>PARTHESIUS, R. (2010), <i>Dutch Ships in Tropical Waters. The Development of    the Dutch East India </i><i>Company</i><i> (VOC) Shipping Network in Asia, 1595-1660</i>,    Amsterdão, Amsterdam University Press.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107046&pid=S0003-2573201900010000300045&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>PINTO, P.&#8197;J.&#8197;S. (1997), <i>Portugueses e Malaios: Malaca e os sultanatos    de Johor e Achém, 1575-1619</i>, Lisboa, Sociedade Histórica da Independência    de Portugal.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107048&pid=S0003-2573201900010000300046&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>PRAKASH, O. (ed.) (1984), <i>The Dutch Factories in India 1617-1623: A Collection    of Dutch East India Company Documents Pertaining to India</i>, Nova Deli, Munshiram    Manoharlal.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107050&pid=S0003-2573201900010000300047&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <p>PYRARD, F. (1998), <i>Voyage de Pyrard de Laval aux Indes orientales (1601-1611)</i>&hellip;    (ed. X. de Castro), 2 vols., Paris, Chandeigne.</p>     <p>REGO, A.&#8197;S. (ed.) (1974), <i>Documentos Remetidos da Índia</i>&hellip;, vol.    VI, Lisboa, Imprensa Nacional.</p>     <p>REGO, A.&#8197;S. (ed.) (1975), <i>Documentos Remetidos da Índia</i>&hellip;, vol.    VII, Lisboa, Imprensa Nacional.</p>     <p>REGO, A.&#8197;S. (ed.) (1978), <i>Documentos Remetidos da Índia</i>&hellip;, vol.    IX, Lisboa, Imprensa Nacional.</p>     <!-- ref --><p>RIVARA, J.&#8197;H.&#8197;C. (ed.) (1876), <i>Archivo</i><i> Portuguez Oriental</i>,<i>    </i>vol. I-2, Nova Goa, Imprensa Nacional.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107056&pid=S0003-2573201900010000300052&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <p>ROBERTS, M. (1995), &ldquo;The military revolution, 1560-1660&rdquo;. <i>In</i> C.&#8197;J.    Rogers (ed.), <i>The Military Revolution Debate: Readings on the Military Transformation    of Early Modern Europe</i>, Boulder, Westview Press, pp. 13-35.</p>     <p>RODRIGUES, V.&#8197;L.&#8197;G. (2004), &ldquo;A guerra na Índia&rdquo;. <i>In</i> A.&#8197;M.    Hespanha (ed.), <i>Nova História Militar de Portugal</i>, vol. II, Lisboa, Círculo    de Leitores, pp. 198-223.</p>     <p>RODRIGUES, V.&#8197;L.&#8197;G. (2010), &ldquo;Reajustamentos da estratégia militar    naval do ‘Estado da Índia’ na viragem do século XVI para o XVII&rdquo;. <i>In</i>    J.&#8197;P.&#8197;O. Costa e V.&#8197;L.&#8197;G. Rodrigues (eds.), <i>O Estado    da Índia e os Desafios Europeus. Actas do XII Seminário Internacional de História    Indo-Portuguesa</i>, Lisboa, CHAM-CEPCEP, pp. 443-456.</p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p>ROGERS, C.&#8197;J. (ed.) (1995), <i>The Military Revolution Debate: Readings    on the Military Transformation of Early Modern Europe</i>, Boulder, Westview    Press.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107061&pid=S0003-2573201900010000300056&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <p>ROUFFAER, G.&#8197;P., IJZERMAN, J.&#8197;W. (eds.) (1929), <i>De eerste schipvaart    der Nederlanders naar Oost-Indië &hellip;</i>, vol. III,’s Gravenhage, Martinus Nijhoff.</p>     <!-- ref --><p>ROY, K. (2014), <i>Military</i><i> Transition in Early Modern Asia, 1400-1750:    Cavalry, Guns, Government and Ships</i>, Londres, Bloomsbury.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107064&pid=S0003-2573201900010000300058&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>SILVA, F.&#8197;R. (2011), <i>Dutch and Portuguese in Western Africa: Empires,    Merchants and the Atlantic System, 1580-1674</i>, Leiden, Brill.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107066&pid=S0003-2573201900010000300059&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>SOUSA, A.&#8197;B. (1930-1956), <i>Subsídios para a História Militar Marítima    da Índia, 1585-1669</i>, 4 vols., Lisboa, Ministério da Marinha.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107068&pid=S0003-2573201900010000300060&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>SUBRAHMANYAM, S. (1993), <i>The Portuguese Empire in Asia, 1500-1700: a Political    and Economic History</i>, Londres, Longman.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107070&pid=S0003-2573201900010000300061&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <p>THOMAZ, L.&#8197;F.&#8197;F.&#8197;R. (2002), &ldquo;O malogrado estabelecimento    oficial dos portugueses em Sunda e a islamização da Java&rdquo;. <i>In</i> L.&#8197;F.&#8197;F.&#8197;R.    Thomaz (ed.), <i>Aquém e Além da Taprobana. Estudos Luso-orientais à Memória    de Jean Aubin e Denys Lombard</i>, Lisboa, CHAM, pp. 381-607.</p>     <!-- ref --><p>VEEN, E. (2000), <i>Decay</i><i> or Defeat? An Inquiry into the Portuguese    Decline in Asia, 1580-1645</i>, Leiden, Research School of Asian, African and    Amerindian Studies, Universiteit Leiden.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107073&pid=S0003-2573201900010000300063&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>WINIUS, G.&#8197;D. (1971), <i>The Fatal History of Portuguese Ceylon: Transition    to Dutch Rule</i>, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107075&pid=S0003-2573201900010000300064&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <!-- ref --><p>WINIUS, G.&#8197;D. (2001), <i>Studies</i><i> on Portuguese Asia, 1495-1689</i>,    Aldershot, Ashgate.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=107077&pid=S0003-2573201900010000300065&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></p>     <p>&nbsp;</p>     <p><b>Recebido a 11-09-2017.</b> </p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><b>Aceite para publicação a 11-04-2018.</b></p>     <p>&nbsp;</p>     <p>    <![endif]>   <a href="#_ftnref1" name="_ftn1" title=""><sup>[1]</sup></a> A bibliografia sobre o tema da revolução militar é    muito extensa. Veja-se, sem pretensões de exaustividade, Rogers (1995); Parker    (1996, 2000, 2007); Parker e Subrahmanyam (2008); Black (2002); Parrott (2012);    Jacob e Visoni-Alonzo (2016).</p>     <p><a href="#_ftnref2" name="_ftn2" title=""><sup>[2]</sup></a> O trabalho de Parker, no entanto, é menos uma refutação    de Roberts do que uma amplificação das suas ideias, pois inclui o desenvolvimento    das táticas de tiro sincronizado entre as etapas da sua revolução militar, depois    da criação de artilharia pesada de bronze capaz de destruir fortalezas de desenho    vertical tradicional (c. 1430), do aparecimento das fortalezas de desenho geométrico    capazes de resistir a tal artilharia (c. 1530) e do desenvolvimento paralelo    de navios de vela redondos (<i>full-rigged ships</i>) bem artilhados (Parker    e Subrahmanyam, 2008, p. 13).</p>     <p><a href="#_ftnref3" name="_ftn3" title=""><sup>[3]</sup></a> A ter que utilizar o termo, Black defende que tal    se faça apenas para um período posterior (Black, 2002, pp. 32-54, 93-96, 125-126,    149-153 e 212-216).</p>     <p><a href="#_ftnref4" name="_ftn4" title=""><sup>[4]</sup></a> V. Murteira (2016, pp. 83-84, 114-119 e 163-172).</p>     <p><a href="#_ftnref5" name="_ftn5" title=""><sup>[5]</sup></a> Sobre a expedição de Lourenço de Brito, v. Rivara    (1876, pp. 50-51); Couto (1788, pp. 47-58 e 89-93); Rouffaer e Ijzerman (1929,    pp. 45-46); Keuning (1938, pp. 40-42; 1940, pp. 37-38; 1947, p. 92); Pinto (1997,    pp. 116-17).</p>     <p><a href="#_ftnref6" name="_ftn6" title=""><sup>[6]</sup></a> Sobre a expedição de André Furtado, v. Boxer e Vasconcelos    (1955, pp. 117-22 e 165-71); Colín (1904, pp. 344-345 e 348-353); Jacobs (1980,    pp. 551-571); Moree (2001, pp. 63-133 e 148-152); Coolhaas (1965, pp. 466-492).</p>     <p><a href="#_ftnref7" name="_ftn7" title=""><sup>[7]</sup></a> Sobre a expedição de D. Martim, v. Boxer e Vasconcelos    (1955, pp. 131-134, 137-145 e 147-152); Pinto (1997, 293-297); Rivara (1876,    pp. 171-172, 193-195 e 199-200); Pyrard (1998, vol. II, pp. 663-668); Commelin    (1646, vol. III, relato II, pp. 27-49); Jonge (1865, pp. 218-221).</p>     <p><a href="#_ftnref8" name="_ftn8" title=""><sup>[8]</sup></a> Para além de Jeremy Black, v. Lorge (2008, 2011);    Lorge e Roy (2015); Roy (2014); Jacob e Visoni-Alonzo (2016).</p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><a href="#_ftnref9" name="_ftn9" title=""><sup>[9]</sup></a> Nos confrontos entre navios de alto bordo em que foi    possível apurar dos dois lados os números de peças de artilharia por navio,    os neerlandeses contaram sempre com mais peças que os seus oponentes (Murteira,    2012, pp. 88, 136-37 e 186-87; 2016, pp. 116 e 292-93).</p>     <p><a href="#_ftnref10" name="_ftn10" title=""><sup>[10]</sup></a> Convém frisar que não existia então uma oposição    drástica entre o combate de abordagem e o combate travado exclusivamente com    artilharia. O combate de abordagem não dispensava o emprego preliminar da artilharia    e o combate exclusivo de artilharia tinha ainda de ser travado, como o de abordagem,    com os navios a curta distância, devido ao pouco alcance e precisão da artilharia    da época (Guilmartin, 2002, pp. 158-163). A adoção de uma das táticas não implicava    a exclusão da outra, como o atesta o facto quase desconhecido de que os navios    da VOC, tão proficientes no combate de artilharia, também tomaram ou tentaram    tomar navios de alto bordo portugueses à abordagem, como em Tidore em 1605,    em Malaca em 1606 e em Goa em 1641 (Murteira, 2016, pp. 158, 167-172 e 312).    Na Europa, os neerlandeses empregaram táticas de abordagem num recontro com    navios castelhanos em Gibraltar em 1607 e continuaram por vezes a fazê-lo até    meados do século XVII (Glete, 2000, pp. 32-35; Groen et al., 2013, pp. 337-341).    A abordagem não era ainda uma tática anacrónica, continuava a ser uma opção.    O que distinguiu na Ásia os portugueses dos neerlandeses não foi continuarem    a empregá-la, mas não conseguirem praticar complementarmente o combate exclusivo    de artilharia com a mesma eficiência (quando até haviam sido pioneiros no emprego    desta tática no princípio do século XVI, frente a asiáticos). Quando os neerlandeses    preferiram evitar a abordagem e concentrar-se no bombardeamento dos adversários,    conseguiram quase sempre fazê-lo graças à manobrabilidade superior dos seus    navios, como em Malaca em 1606, em Macau em 1607 e no Golfo Pérsico em 1625    (Murteira, 2016, pp. 167-174 e 292-293).</p>     <p><a href="#_ftnref11" name="_ftn11" title=""><sup>[11]</sup></a> Está por esclarecer satisfatoriamente se a preferência    generalizada de portugueses (e de castelhanos) por táticas de abordagem frente    a oponentes norte-europeus - de que o caso mais conhecido são os combates da    &ldquo;Invencível Armada&rdquo; no Canal da Mancha em 1588 - teve por causa as deficiências    da sua artilharia em relação à dos seus oponentes, ou razões mais profundas    de mentalidade. Por outras palavras, se se concentravam em abordar os inimigos    pela razão pragmática de que, no combate travado exclusivamente com artilharia,    estavam, pelo seu pior armamento, destinados a sofrer mais danos que os que    poderiam infligir - fazendo por isso sentido tentar inverter esta situação de    desvantagem buscando a abordagem; ou se, pelo contrário, estariam ainda apegados    aos ideais nobiliárquicos tradicionais que valorizavam o combate de proximidade    praticado nas abordagens (apesar dos portugueses até terem sido pioneiros no    emprego da tática do combate exclusivo de artilharia no princípio do século    XVI, frente a asiáticos). Sobre o assunto, v. Glete (2000, pp. 21-24).</p>      ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ALVES]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. M. S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O Domínio do Norte de Samatra: a História dos Sultanatos de Samudera-Pacém e de Achém, e das suas Relações com os Portugueses, 1500-1580]]></source>
<year>1999</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[SHIP]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ANDRADE]]></surname>
<given-names><![CDATA[T.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[An accelerating divergence?: The revisionist model of world history and the question of Eurasian military parity: data from East Asia]]></article-title>
<source><![CDATA[Canadian Journal of Sociology]]></source>
<year>2011</year>
<volume>36</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>185-208</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ANDRADE]]></surname>
<given-names><![CDATA[T.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Lost Colony: The Untold Story of China’s First Great Victory over the West]]></source>
<year>2011</year>
<publisher-loc><![CDATA[PrincetonOxford ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Princeton University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BLACK]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[European Warfare, 1494-1660]]></source>
<year>2002</year>
<publisher-loc><![CDATA[Londres ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Routledge]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BOXER]]></surname>
<given-names><![CDATA[C. R.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[VASCONCELOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. A. F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[André Furtado de Mendonça, 1558-1610]]></source>
<year>1955</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Agência Geral do Ultramar]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[COLENBRANDER]]></surname>
<given-names><![CDATA[H. T.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Jan Pietersz: Coen: bescheiden omtrent zijn bedrijf in Indië]]></source>
<year>1919</year>
<volume>I</volume>
<publisher-loc><![CDATA[’s-Gravenhage ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Martinus Nijhoff]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[COLENBRANDER]]></surname>
<given-names><![CDATA[H. T.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Jan Pietersz: Coen: bescheiden omtrent zijn bedrijf in Indië]]></source>
<year>1920</year>
<volume>II</volume>
<publisher-loc><![CDATA[’s-Gravenhage ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Martinus Nijhoff]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[COLÍN]]></surname>
<given-names><![CDATA[F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Labor evangélica de los obreros de la Compañía de Jesús en las Islas Filipinas]]></source>
<year>1904</year>
<publisher-loc><![CDATA[Barcelona ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Imprenta y Litografía de Henrich y Compañia]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[COMMELIN]]></surname>
<given-names><![CDATA[I.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Begin ende voortgangh van de Nederlantsche geoctroyeerde Oost-Indische Compagnie]]></source>
<year>1646</year>
<volume>4</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Amsterdão ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[COOLHAAS]]></surname>
<given-names><![CDATA[W. P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Jan Pietersz: Coen: bescheiden omtrent zijn bedrijf in Indië]]></source>
<year>1952</year>
<volume>VII-1</volume>
<publisher-loc><![CDATA[’s-Gravenhage ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Martinus Nijhoff]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[COOLHAAS]]></surname>
<given-names><![CDATA[W. P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Jan Pietersz: Coen: bescheiden omtrent zijn bedrijf in Indië]]></source>
<year>1953</year>
<volume>VII-2</volume>
<publisher-loc><![CDATA[’s-Gravenhage ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Martinus Nijhoff]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[COOLHAAS]]></surname>
<given-names><![CDATA[W. P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="nl"><![CDATA[Een bron van het historische gedeelte van Hugo de Groots De Jure Praedae]]></article-title>
<source><![CDATA[Bijdragen en mededeelingen van het Historisch Genootschap]]></source>
<year>1965</year>
<volume>79</volume>
<page-range>415-540</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[COSTA]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Império e Grupos Mercantis entre o Oriente e o Atlântico]]></source>
<year>2002</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Livros Horizonte]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[COUTO]]></surname>
<given-names><![CDATA[D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Da Ásia…]]></source>
<year>1788</year>
<volume>XII</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Regia Officina Typografica]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="book">
<source><![CDATA[DOCUMENTOS REMETIDOS DA ÍNDIA OU LIVROS DAS MONÇÕES]]></source>
<year>1935</year>
<volume>V</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Imprensa Nacional]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GLETE]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Warfare at Sea, 1500-1650: Maritime Conflicts and the Transformation of Europe]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-loc><![CDATA[Londres ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Routledge]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GOODMAN]]></surname>
<given-names><![CDATA[D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Spanish Naval Power, 1589-1665: Reconstruction and Defeat]]></source>
<year>1997</year>
<publisher-loc><![CDATA[Cambridge ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cambridge University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GROEN]]></surname>
<given-names><![CDATA[P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Militaire geschiedenis van Nederland: De Tachtigjarige Oorlog - Van opstand naar geregelde oorlogvoering, 1568-1648]]></source>
<year>2013</year>
<publisher-loc><![CDATA[Amsterdão ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Boom]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GUILMARTIN]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Galleons and Galleys]]></source>
<year>2002</year>
<publisher-loc><![CDATA[Londres ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cassell&Co]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GUNE]]></surname>
<given-names><![CDATA[V. T.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Assentos do Conselho da Fazenda (Proceedings of the Revenue Council at Goa), 1613-1621]]></source>
<year>1979</year>
<publisher-loc><![CDATA[Goa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Government Printing Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[HEIJER]]></surname>
<given-names><![CDATA[H.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[De geschiedenis van de WIC]]></source>
<year>2002</year>
<edition>2</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Zutphen ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Walburg Pers]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[HESPANHA]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Conclusão: guerra e sistema de poder]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Hespanha]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Nova História Militar de Portugal]]></source>
<year>2004</year>
<volume>II</volume>
<page-range>359-366</page-range><publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Círculo de Leitores]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[HESPANHA]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Introdução]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Hespanha]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Nova História Militar de Portugal]]></source>
<year>2004</year>
<volume>II</volume>
<page-range>9-32</page-range><publisher-name><![CDATA[Lisboa, Círculo de Leitores]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[JACOB]]></surname>
<given-names><![CDATA[F.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[VISONI-ALONZO]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The Military Revolution in Early Modern Europe: a Revision]]></source>
<year>2016</year>
<publisher-loc><![CDATA[Londres ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Palgrave Macmillan]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[JACOBS]]></surname>
<given-names><![CDATA[H.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Documenta Malucensia]]></source>
<year>1980</year>
<volume>II</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Rome ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Jesuit Historical Institute]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[JONGE]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. K. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[De opkomst van het Nederlandsch gezag in Oost-Indië (1595-1610)]]></source>
<year>1865</year>
<volume>III</volume>
<publisher-loc><![CDATA[’s Gravenhage ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Martinus Nijhoff]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B27">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[KEUNING]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[De tweede schipvaart der Nederlanders naar Oost-Indië onder Jacob Cornelisz: van Neck en Wybrant Warwijck, 1598-1600]]></source>
<year>1938</year>
<volume>I</volume>
<publisher-loc><![CDATA[’s-Gravenhage ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Martinus Nijhoff]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B28">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[KEUNING]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[De tweede schipvaart der Nederlanders naar Oost-Indië onder Jacob Cornelisz: van Neck en Wybrant Warwijck, 1598-1600]]></source>
<year>1940</year>
<volume>II</volume>
<publisher-loc><![CDATA[’s-Gravenhage ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Martinus Nijhoff]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B29">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[KEUNING]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[De tweede schipvaart der Nederlanders naar Oost-Indië onder Jacob Cornelisz: van Neck en Wybrant Warwijck, 1598-1600]]></source>
<year>1947</year>
<volume>VI</volume>
<publisher-loc><![CDATA[’s-Gravenhage ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Martinus Nijhoff]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B30">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[LOBATO]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Política e Comércio dos Portugueses na Insulíndia: Malaca e as Molucas de 1575 a 1605]]></source>
<year>1999</year>
<publisher-loc><![CDATA[Macau ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Instituto Português do Oriente]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B31">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[LORGE]]></surname>
<given-names><![CDATA[P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The Asian Military Revolution: From Gunpowder to the Bomb]]></source>
<year>2008</year>
<publisher-loc><![CDATA[Cambridge ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cambridge University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B32">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[LORGE]]></surname>
<given-names><![CDATA[P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Development and Spread of Firearms in Medieval and Early Modern Eurasia]]></article-title>
<source><![CDATA[History Compass]]></source>
<year>2011</year>
<volume>9</volume>
<numero>10</numero>
<issue>10</issue>
<page-range>818-826</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B33">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[LORGE]]></surname>
<given-names><![CDATA[P.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[ROY]]></surname>
<given-names><![CDATA[K.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Chinese and Indian Warfare: From the Classical Age to 1870]]></source>
<year>2015</year>
<publisher-loc><![CDATA[LondresNova Iorque ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Routledge]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B34">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MACLEOD]]></surname>
<given-names><![CDATA[N.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[De Oost-Indische compagnie als zeemogendheid in Azië]]></source>
<year>1927</year>
<volume>2</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Rijswijk ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Blankwaardt & Schoonhoven]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B35">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MELLO]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Olinda Restaurada: Guerra e Açúcar no Nordeste, 1630-1654]]></source>
<year>1998</year>
<edition>2</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Topbooks]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B36">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MOREE]]></surname>
<given-names><![CDATA[P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Dodo’s en galjoenen - de reis van het schip Gelderland naar Oost-Indie, 1601-1603]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[Zutphen ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Walburg Pers]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B37">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MURTEIRA]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A Carreira da Índia e o Corso Neerlandês, 1595-1625]]></source>
<year>2012</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Tribuna da História]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B38">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MURTEIRA]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A Navegação Portuguesa na Ásia e na Rota do Cabo e o Corso Neerlandês, 1595-1625]]></source>
<year>2016</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B39">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PARKER]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The Military Revolution: Military Innovation and the Rise of the West, 1500-1800]]></source>
<year>1996</year>
<edition>2</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Cambridge ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cambridge University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B40">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PARKER]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The Artillery Fortress as an Engine of European Overseas Expansion, 1480-1750]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Tracy]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[City Walls: The Urban Enceinte in Global Perspective]]></source>
<year>2000</year>
<page-range>386-416</page-range><publisher-loc><![CDATA[Cambridge ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cambridge University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B41">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PARKER]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The limits to revolutions in military affairs: Maurice of Nassau, the Battle of Nieuwpoort (1600), and the Legacy]]></article-title>
<source><![CDATA[The Journal of Military History]]></source>
<year>2007</year>
<volume>71</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>331-372</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B42">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PARKER]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[MARTIN]]></surname>
<given-names><![CDATA[C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The Spanish Armada]]></source>
<year>1999</year>
<edition>3</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Manchester ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Mandolin]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B43">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PARKER]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SUBRAHMANYAM]]></surname>
<given-names><![CDATA[S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Arms and the Asian: revisiting European firearms and their place in early modern Asia]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista de Cultura]]></source>
<year>2008</year>
<volume>26</volume>
<page-range>12-48</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B44">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PARROTT]]></surname>
<given-names><![CDATA[D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The Business of War: Military Enterprise and Military Revolution in Early Modern Europe]]></source>
<year>2012</year>
<publisher-loc><![CDATA[Cambridge ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cambridge University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B45">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PARTHESIUS]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Dutch Ships in Tropical Waters: The Development of the Dutch East India Company (VOC) Shipping Network in Asia, 1595-1660]]></source>
<year>2010</year>
<publisher-loc><![CDATA[Amsterdão ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Amsterdam University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B46">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PINTO]]></surname>
<given-names><![CDATA[P. J. S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Portugueses e Malaios: Malaca e os sultanatos de Johor e Achém, 1575-1619]]></source>
<year>1997</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Sociedade Histórica da Independência de Portugal]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B47">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PRAKASH]]></surname>
<given-names><![CDATA[O.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The Dutch Factories in India 1617-1623: A Collection of Dutch East India Company Documents Pertaining to India]]></source>
<year>1984</year>
<publisher-loc><![CDATA[Nova Deli ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Munshiram Manoharlal]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B48">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PYRARD]]></surname>
<given-names><![CDATA[F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Voyage de Pyrard de Laval aux Indes orientales (1601-1611)]]></source>
<year>1998</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Chandeigne]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B49">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[REGO]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Documentos Remetidos da Índia]]></source>
<year>1974</year>
<volume>VI</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Imprensa Nacional]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B50">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[REGO]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Documentos Remetidos da Índia]]></source>
<year>1975</year>
<volume>VII</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Imprensa Nacional]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B51">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[REGO]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Documentos Remetidos da Índia]]></source>
<year>1978</year>
<volume>IX</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Imprensa Nacional]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B52">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[RIVARA]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. H. C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Archivo Portuguez Oriental]]></source>
<year>1876</year>
<volume>I-2</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Nova Goa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Imprensa Nacional]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B53">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ROBERTS]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The military revolution, 1560-1660]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Rogers]]></surname>
<given-names><![CDATA[C. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The Military Revolution Debate: Readings on the Military Transformation of Early Modern Europe]]></source>
<year>1995</year>
<page-range>13-35</page-range><publisher-loc><![CDATA[Boulder ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Westview Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B54">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[RODRIGUES]]></surname>
<given-names><![CDATA[V. L. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A guerra na Índia]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Hespanha]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Nova História Militar de Portugal]]></source>
<year>2004</year>
<volume>II</volume>
<page-range>198-223</page-range><publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Círculo de Leitores]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B55">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[RODRIGUES]]></surname>
<given-names><![CDATA[V. L. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Reajustamentos da estratégia militar naval do ‘Estado da Índia’ na viragem do século XVI para o XVII]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Costa]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. P. O.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rodrigues]]></surname>
<given-names><![CDATA[V. L. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O Estado da Índia e os Desafios Europeus: Actas do XII Seminário Internacional de História Indo-Portuguesa]]></source>
<year>2010</year>
<page-range>443-456</page-range><publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[CHAM-CEPCEP]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B56">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ROGERS]]></surname>
<given-names><![CDATA[C. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The Military Revolution Debate: Readings on the Military Transformation of Early Modern Europe]]></source>
<year>1995</year>
<publisher-loc><![CDATA[Boulder ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Westview Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B57">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ROUFFAER]]></surname>
<given-names><![CDATA[G. P.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[IJZERMAN]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. W.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[De eerste schipvaart der Nederlanders naar Oost-Indië]]></source>
<year>1929</year>
<volume>III</volume>
<publisher-loc><![CDATA[’s Gravenhage ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Martinus Nijhoff]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B58">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ROY]]></surname>
<given-names><![CDATA[K.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Military Transition in Early Modern Asia, 1400-1750: Cavalry, Guns, Government and Ships]]></source>
<year>2014</year>
<publisher-loc><![CDATA[Londres ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Bloomsbury]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B59">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SILVA]]></surname>
<given-names><![CDATA[F. R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Dutch and Portuguese in Western Africa: Empires, Merchants and the Atlantic System, 1580-1674]]></source>
<year>2011</year>
<publisher-loc><![CDATA[Leiden ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Brill]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B60">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SOUSA]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Subsídios para a História Militar Marítima da Índia, 1585-1669]]></source>
<year>1930</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Ministério da Marinha]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B61">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SUBRAHMANYAM]]></surname>
<given-names><![CDATA[S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The Portuguese Empire in Asia, 1500-1700: a Political and Economic History]]></source>
<year>1993</year>
<publisher-loc><![CDATA[Londres ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Longman]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B62">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[THOMAZ]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. F. F. R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[O malogrado estabelecimento oficial dos portugueses em Sunda e a islamização da Java]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Thomaz]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. F. F. R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Aquém e Além da Taprobana: Estudos Luso-orientais à Memória de Jean Aubin e Denys Lombard]]></source>
<year>2002</year>
<page-range>381-607</page-range><publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[CHAM]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B63">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[VEEN]]></surname>
<given-names><![CDATA[E.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Decay or Defeat?: An Inquiry into the Portuguese Decline in Asia, 1580-1645]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-loc><![CDATA[Leiden ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Research School of Asian, African and Amerindian Studies, Universiteit Leiden]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B64">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[WINIUS]]></surname>
<given-names><![CDATA[G. D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The Fatal History of Portuguese Ceylon: Transition to Dutch Rule]]></source>
<year>1971</year>
<publisher-loc><![CDATA[Cambridge^eMassachusetts Massachusetts]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Harvard University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B65">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[WINIUS]]></surname>
<given-names><![CDATA[G. D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Studies on Portuguese Asia, 1495-1689]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[Aldershot ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Ashgate]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
