<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0871-018X</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista de Ciências Agrárias]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev. de Ciências Agrárias]]></abbrev-journal-title>
<issn>0871-018X</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Sociedade de Ciências Agrárias de Portugal]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0871-018X2011000200009</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Recuperação de azoto de origem orgânica e inorgânica pela cultura da couve repolho (Brassica oleracea var. capitata)]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Organic and inorganic nitrogen recovery by white cabbage (Brassica oleracea var. capitata)]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Brito]]></surname>
<given-names><![CDATA[Luis Miguel]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Fernandes]]></surname>
<given-names><![CDATA[António]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A03"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Amaro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ana Luísa]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mourão]]></surname>
<given-names><![CDATA[Isabel]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Instituto Politécnico de Viana do Castelo Escola Superior Agrária de Ponte de Lima ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Ponte de Lima ]]></addr-line>
</aff>
<aff id="A02">
<institution><![CDATA[,Instituto Politécnico de Bragança Centro de Investigação de Montanha ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Bragança ]]></addr-line>
</aff>
<aff id="A03">
<institution><![CDATA[,Direcção Regional de Agricultura do Norte Delegação Regional do Ave ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Cabeceiras Basto ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>07</month>
<year>2011</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>07</month>
<year>2011</year>
</pub-date>
<volume>34</volume>
<numero>2</numero>
<fpage>94</fpage>
<lpage>105</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://scielo.pt/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0871-018X2011000200009&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.pt/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0871-018X2011000200009&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.pt/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0871-018X2011000200009&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[Avaliou-se a resposta da couve repolho à aplicação de um fertilizante mineral nas doses de 0, 90 e 180 kg ha-1 de N em combinações com um fertilizante orgânico, resultante da compostagem durante 182 dias da fracção sólida de chorume, nas doses de 0, 20 e 40 t ha-1, através de uma experiência de arranjos sistemáticos com o objectivo de investigar o efeito da utilização deste composto no crescimento e na absorção de N com e sem aplicação do fertilizante mineral azotado. A produção de couve repolho dependeu fortemente da aplicação do adubo mineral azotado e da aplicação do composto quando não se aplicou adubo. O aumento de aplicação de N mineral de 90 para 180 kg ha-1 aumentou a acumulação de N na couve, mas o correspondente aumento de peso não foi significativo. Recomenda-se a aplicação do composto da FSC até doses de 20 t ha-1, particularmente quando não se aplica adubo mineral.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[The response of white cabbage to increasing rates of a mineral fertilizer (0, 90 and 180 kg ha-1 of mineral nitrogen) combined with increasing rates (0, 20 and 40 t ha-1) of an organic fertilizer resulting from the composting process (182 days) of the solid fraction of dairy cattle slurry, was assessed throughout a systematically arranged experiment to investigate the effect of this compost on cabbage growth and N uptake, with and without mineral N application. Cabbage yield was strongly related to mineral N application and to compost application in treatments without mineral N fertilizer. The increase on mineral N application from 90 to 180 kg ha-1 increased cabbage N uptake but not significantly cabbage yield. The application of this compost to cabbage crop is recommended up to 20 t ha-1, particularly when mineral N is not applied.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Composto]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[fracção sólida do chorume]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[nitrato de amónio]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[mmonium nitrate]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[compost]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[slurry solid fraction]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[  	    <p><font face="verdana" size="2"><b>Recupera&ccedil;&atilde;o de azoto de origem org&acirc;nica e inorg&acirc;nica pela cultura da couve repolho (<i>Brassica oleracea var. capitata</i>)</b></font></p>      <p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p><b><font face="verdana" size="2">Luis Miguel Brito<sup>1,2</sup>, Ant&oacute;nio    Fernandes<sup>3</sup>, Ana Lu&iacute;sa Amaro<sup>1</sup> e Isabel Mour&atilde;o<sup>1,2</sup></font></b></p>     <p>&nbsp;</p>     <p><font face="verdana" size="2"><sup>1</sup>Escola Superior Agr&aacute;ria de Ponte de Lima, Instituto Polit&eacute;cnico de Viana do Castelo, Ref&oacute;ios, 4990&#45;706 Ponte de Lima. E&#45;mail: <a href="mailto:miguelbrito@esa.ipvc.pt">miguelbrito@esa.ipvc.pt</a>;</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2"><sup>2</sup>Centro de Investiga&ccedil;&atilde;o de Montanha (CIMO), Campus de St&ordf; Apol&oacute;nia, Apartado 1172, 5301&#45;855 Instituto Polit&eacute;cnico de Bragan&ccedil;a;</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2"><sup>3</sup>Direc&ccedil;&atilde;o Regional de Agricultura do Norte &#150; Delega&ccedil;&atilde;o Regional do Ave &#150; 4850&#45;363 Cabeceiras Basto.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>      <p><font face="verdana" size="2"><b>RESUMO</b></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="verdana" size="2">Avaliou&#45;se a resposta da couve repolho &agrave; aplica&ccedil;&atilde;o de um fertilizante mineral nas doses de 0, 90 e 180 kg ha<sup>&#45;1</sup> de N em combina&ccedil;&otilde;es com um fertilizante org&acirc;nico, resultante da compostagem durante 182 dias da frac&ccedil;&atilde;o s&oacute;lida de chorume, nas doses de 0, 20 e 40 t ha<sup>&#45;1</sup>, atrav&eacute;s de uma experi&ecirc;ncia de arranjos sistem&aacute;ticos com o objectivo de investigar o efeito da utiliza&ccedil;&atilde;o deste composto no crescimento e na absor&ccedil;&atilde;o de N com e sem aplica&ccedil;&atilde;o do fertilizante mineral azotado. A produ&ccedil;&atilde;o de couve repolho dependeu fortemente da aplica&ccedil;&atilde;o do adubo mineral azotado e da aplica&ccedil;&atilde;o do composto quando n&atilde;o se aplicou adubo. O aumento de aplica&ccedil;&atilde;o de N mineral de 90 para 180 kg ha<sup>&#45;1</sup> aumentou a acumula&ccedil;&atilde;o de N na couve, mas o correspondente aumento de peso n&atilde;o foi significativo. Recomenda&#45;se a aplica&ccedil;&atilde;o do composto da FSC at&eacute; doses de 20 t ha<sup>&#45;1</sup>, particularmente quando n&atilde;o se aplica adubo mineral.</font></p>     <p><font face="verdana" size="2"><b>Palavras&#45;chave</b>: Composto, frac&ccedil;&atilde;o s&oacute;lida do chorume, nitrato de am&oacute;nio.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font>	</p>     <p><font face="verdana" size="2"><b>Organic and inorganic nitrogen recovery by white cabbage (<i>Brassica oleracea var. capitata</i>)</b></font></p>     <p><font face="verdana" size="2"><b>ABSTRACT</b></font></p>     <p><font face="verdana" size="2">The response of white cabbage to increasing rates of a mineral fertilizer (0, 90 and 180 kg ha<sup>&#45;1</sup> of mineral nitrogen) combined with increasing rates (0, 20 and 40 t ha<sup>&#45;1</sup>) of an organic fertilizer resulting from the composting process (182 days) of the solid fraction of dairy cattle slurry, was assessed throughout a systematically arranged experiment to investigate the effect of this compost on cabbage growth and N uptake, with and without mineral N application. Cabbage yield was strongly related to mineral N application and to compost application in treatments without mineral N fertilizer. The increase on mineral N application from 90 to 180 kg ha<sup>&#45;1</sup> increased cabbage N uptake but not significantly cabbage yield. The application of this compost to cabbage crop is recommended up to 20 t ha<sup>&#45;1</sup>, particularly when mineral N is not applied.</font></p>     <p><font face="verdana" size="2"><b>Keywords</b>: Ammonium nitrate, compost, slurry solid fraction.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font>	</p>     <p><font face="verdana" size="2"><b>INTRODU&Ccedil;&Atilde;O</b></font></p>     <p><font face="verdana" size="2">A aplica&ccedil;&atilde;o de fertilizantes ao solo influencia a produtividade das culturas hort&iacute;colas e a composi&ccedil;&atilde;o qu&iacute;mica do produto comercial. No entanto, a utiliza&ccedil;&atilde;o excessiva de fertilizantes minerais no solo agr&iacute;cola &eacute; uma das principais causas de contamina&ccedil;&atilde;o da &aacute;gua subterr&acirc;nea (Ten Berge, 2002) e &eacute; tamb&eacute;m, actualmente, uma das preocupa&ccedil;&otilde;es dos consumidores que t&ecirc;m revelado um interesse crescente pela qualidade dos alimentos e pelo seu modo de produ&ccedil;&atilde;o (Sorensen, 1999).</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="verdana" size="2">A couve repolho (<i>Brassica oleracea</i> var. <i>capitata</i>) &eacute; uma cultura hort&iacute;cola importante no NW de Portugal onde &eacute; cultivada durante todo o ano, devido &agrave; sua boa adapta&ccedil;&atilde;o edafo&#45;clim&aacute;tica, consumo tradicional e elevado valor nutritivo (Hui <i>et al</i>., 2004). Apesar da produtividade da cultura variar de acordo com a fertiliza&ccedil;&atilde;o e a esta&ccedil;&atilde;o do ano (Citak e Sonmez, 2010), a elevada produtividade na agricultura convencional tem sido conseguida atrav&eacute;s da aplica&ccedil;&atilde;o de fertilizantes minerais ricos em N, que disponibilizam nutrientes de forma a obterem&#45;se produtividades dificilmente alcan&ccedil;adas apenas com recurso a fertilizantes org&acirc;nicos (Jakse e Mihelic, 1999). Particularmente em zonas onde exista restri&ccedil;&atilde;o &agrave; aplica&ccedil;&atilde;o de fertilizantes minerais, os fertilizantes org&acirc;nicos podem ser utilizados para aumentar a produ&ccedil;&atilde;o vegetal. &Eacute; o caso da Zona Vulner&aacute;vel n&ordm; 1 do Aqu&iacute;fero Livre entre Esposende e Vila do Conde (ZV1) cujo Plano de Ac&ccedil;&atilde;o Local (Portaria n.&ordm; 556/2003 de 12 de Julho) estabelece a dose m&aacute;xima permitida de azoto (N) mineral para aplica&ccedil;&atilde;o &agrave; cultura de couve repolho em 180 kg ha<sup>&#45;1</sup>.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">Os correctivos org&acirc;nicos geralmente melhoram a estrutura do solo e estimulam a diversidade e a actividade biol&oacute;gica do solo (Shiralipour <i>et al</i>., 1992; Carpenter&#45;Boggs <i>et al</i>., 2000) sendo, por isso, fundamentais para aumentar a fertilidade do solo. No entanto, variam muito na sua composi&ccedil;&atilde;o e no grau de estabiliza&ccedil;&atilde;o da sua MO e, portanto, na sua capacidade para disponibilizar nutrientes para as plantas (Sikora e Szmidt, 2001). Como os efluentes da pecu&aacute;ria leiteira intensiva cont&ecirc;m uma propor&ccedil;&atilde;o elevada de nutrientes ingeridos pelos animais, potencialmente s&atilde;o uma fonte importante de nutrientes para as plantas, quando reciclados como correctivos org&acirc;nicos do solo. O chorume &eacute; frequentemente um problema nas explora&ccedil;&otilde;es com um encabe&ccedil;amento muito elevado, como acontece na ZV1, resultando na introdu&ccedil;&atilde;o de quantidades muito elevadas de N sol&uacute;vel, facilmente lixivi&aacute;vel, no agro&#45;ecossistema local. No entanto, tamb&eacute;m pode ser visto como um recurso de nutrientes, quer quando convenientemente aplicado ao solo, quer atrav&eacute;s de processamento, incluindo a compostagem da sua frac&ccedil;&atilde;o s&oacute;lida (Brito <i>et al</i>., 2008; Brito <i>et al</i>., 2010).</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">A compostagem da frac&ccedil;&atilde;o s&oacute;lida do chorume (FSC) poder&aacute; contribuir para diminuir o problema do excesso de chorume, atrav&eacute;s da aplica&ccedil;&atilde;o ao solo de parte desse efluente como fertilizante org&acirc;nico, com o N estabilizado e, portanto, menos suscept&iacute;vel de ser lixiviado. Contudo, para gerir com sucesso o ciclo de nutrientes no solo de acordo com as necessidades das culturas, &eacute; necess&aacute;rio estimar as taxas de mineraliza&ccedil;&atilde;o dos novos materiais org&acirc;nicos e a influ&ecirc;ncia que estes exercem nos processos e nas propriedades do solo. Incluindo, quando aplicados em combina&ccedil;&atilde;o com fertilizantes minerais.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">Existem v&aacute;rios par&acirc;metros referentes &agrave; efici&ecirc;ncia da aplica&ccedil;&atilde;o de N ao solo que podem ser utilizados para avaliar a efici&ecirc;ncia com que este nutriente &eacute; acumulado nas culturas (Huggins e Pan, 1993; Wen <i>et al</i>., 2003) e desta forma, para propor uma fertiliza&ccedil;&atilde;o que minimize os riscos de polui&ccedil;&atilde;o causados pela lixivia&ccedil;&atilde;o, ou pela volatiliza&ccedil;&atilde;o de azoto que se encontre em excesso no solo. O c&aacute;lculo da efici&ecirc;ncia com que a cultura recupera o N dos fertilizantes pode ser efectuado com base na diferen&ccedil;a entre o N acumulado na cultura dos talh&otilde;es fertilizados e o N acumulado na cultura dos talh&otilde;es n&atilde;o fertilizados, expressa em propor&ccedil;&atilde;o do N aplicado aos talh&otilde;es fertilizados (Dilz, 1988). Contudo, se as plantas n&atilde;o fertilizadas absorverem N dos talh&otilde;es fertilizados, as efici&ecirc;ncias ser&atilde;o inferiores porque a produtividade das plantas n&atilde;o fertilizadas aumenta e, simultaneamente, a produtividade das plantas fertilizadas pode diminuir. &Eacute; o que acontece com frequ&ecirc;ncia na maioria das experi&ecirc;ncias de campo que avaliam a resposta das culturas &agrave; aplica&ccedil;&atilde;o de fertilizantes, onde os talh&otilde;es s&atilde;o distribu&iacute;dos ao acaso, podendo localizar&#45;se um talh&atilde;o que n&atilde;o inclui fertilizante junto a outro com a dose m&aacute;xima de fertilizante. Em oposi&ccedil;&atilde;o aos arranjos ao acaso, o arranjo sistem&aacute;tico dos tratamentos acontece quando os tratamentos s&atilde;o organizados numa determinada ordem, como por exemplo, com doses crescentes de um fertilizante entre talh&otilde;es adjacentes (Mead, 1990). Nestes, apesar de ser ainda poss&iacute;vel a exist&ecirc;ncia de alguma competi&ccedil;&atilde;o entre as plantas de um talh&atilde;o adjacente e as plantas do pr&oacute;prio talh&atilde;o, esta poder&aacute; ser considerada pequena, ou mesmo anulada pelo efeito compensat&oacute;rio entre os lados opostos do talh&atilde;o, uma vez que o aumento do fertilizante entre talh&otilde;es &eacute; progressivo (Nelder, 1962; Bleasdale, 1967; Cleaver <i>et al</i>., 1970; Brito e Hadley, 1993).</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">Este estudo teve como objectivos: (i) investigar o efeito da utiliza&ccedil;&atilde;o de um novo composto produzido com a frac&ccedil;&atilde;o s&oacute;lida do chorume, na produ&ccedil;&atilde;o e na absor&ccedil;&atilde;o de N pela cultura de couve repolho; (ii) investigar se o efeito do composto da FSC depende da aplica&ccedil;&atilde;o de fertilizantes minerais, considerando as restri&ccedil;&otilde;es aplicadas &agrave; ZV1; (iii) obter informa&ccedil;&atilde;o sobre a mineraliza&ccedil;&atilde;o do N org&acirc;nico em condi&ccedil;&otilde;es de campo e sobre a efici&ecirc;ncia de utiliza&ccedil;&atilde;o e recupera&ccedil;&atilde;o de N mineral pela couve repolho; e (iv) divulgar a utiliza&ccedil;&atilde;o das experi&ecirc;ncias com delineamento de arranjos sistem&aacute;ticos, em oposi&ccedil;&atilde;o &agrave;s experiencias de blocos casualizados, como forma de minimizar a competi&ccedil;&atilde;o entre plantas de talh&otilde;es adjacentes.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font>	</p> 	    <p><font face="verdana" size="2"><b>MATERIAL E M&Eacute;TODOS</b></font>	</p>     <p><font face="verdana" size="2">A resposta da cultura de couve repolho (<i>Brassica oleracea</i> var.<i>capitata</i>, cv. Duchy) &agrave; aplica&ccedil;&atilde;o de um fertilizante mineral azotado e de um fertilizante org&acirc;nico foi avaliada, na &eacute;poca de Primavera&#45;Ver&atilde;o, atrav&eacute;s de uma experi&ecirc;ncia de arranjos sistem&aacute;ticos de tratamentos com 3 blocos, num Antrossolo Cum&uacute;lico D&iacute;strico em granitos e rochas afins (ATcd.g), derivado de um Cambissolo H&uacute;mico de granitos (CMux.g) de textura franco&#45;arenosa (Agroconsultores e Geometral, 1995), localizado na freguesia de Vair&atilde;o do concelho de Vila do Conde (41&deg;20' N, 8&deg;40' O). O solo apresentava reac&ccedil;&atilde;o &aacute;cida (pH=5,6), com um teor de mat&eacute;ria org&acirc;nica de 4,2% e de N total de 2,17 g kg<sup>&#45;1</sup>, e com elevados teores extra&iacute;veis (&gt;200 mg kg<sup>&#45;1</sup>) de P<sub>2</sub>O<sub>5</sub> e K<sub>2</sub>O (m&eacute;todo de Egner&#45;Riehm).</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">O fertilizante org&acirc;nico resultou da compostagem da frac&ccedil;&atilde;o s&oacute;lida de um chorume da pecu&aacute;ria leiteira intensiva, por um per&iacute;odo de 182 dias, em pilhas com 15 m<sup>3</sup> de volume, colocadas sobre uma tela de cobertura do solo e cobertas com um filme de polipropileno.A frac&ccedil;&atilde;o s&oacute;lida de chorume (FSC) foi extra&iacute;da com uma m&aacute;quina separadora baseada na press&atilde;o provocada por um sem&#45;fim que impulsiona a frac&ccedil;&atilde;o s&oacute;lida para a extremidade frontal da m&aacute;quina, enquanto a frac&ccedil;&atilde;o l&iacute;quida atravessa um crivo que rodeia o sem&#45;fim. O fertilizante mineral (adubo n&iacute;trico&#45;amoniacal) resultou da dilui&ccedil;&atilde;o do nitrato de am&oacute;nio (Nitrolusal 20,5%) apresentando um teor de N na forma n&iacute;trica semelhante ao teor de N na forma amoniacal. Algumas das caracter&iacute;sticas do composto da frac&ccedil;&atilde;o s&oacute;lida do chorume, no in&iacute;cio das experi&ecirc;ncias, encontram&#45;se no Quadro 1.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font>	</p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="verdana" size="2"><b>Quadro 1</b> &#150; Caracter&iacute;sticas do composto da frac&ccedil;&atilde;o s&oacute;lida do chorume <img src="/img/revistas/rca/v34n2/34n2a09e1.jpg" width="110" height="17">.</font></p>  	    
<p><font face="verdana" size="2"><img src="/img/revistas/rca/v34n2/34n2a09q1.jpg" width="650" height="60">&nbsp;</font></p> 	    
<p>&nbsp;</p>     <p><font face="verdana" size="2">A experi&ecirc;ncia, com estrutura factorial de tratamentos, incluiu o composto nas doses de 0, 20 e 40 t ha<sup>&#45;1</sup>, aplicado ao solo antes da planta&ccedil;&atilde;o, em combina&ccedil;&atilde;o com o adubo nas doses de 0, 90, 180 kg ha<sup>&#45;1</sup> de N mineral, aplicado em cobertura. Em cada bloco, ao longo de um eixo aumentaram&#45;se as doses de azoto mineral atrav&eacute;s do adubo, enquanto ao longo do eixo perpendicular se aumentaram as doses do composto da FSC, resultando 9 tratamentos por bloco, num total de 27 talh&otilde;es. Desta forma numa das extremidades do bloco ficou localizado o talh&atilde;o que n&atilde;o recebeu qualquer fertilizante e na extremidade diagonalmente oposta ficou o talh&atilde;o que recebeu a dose m&aacute;xima de ambos os fertilizantes.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">As couves foram plantadas a 13 de Junho de 2005, uma semana ap&oacute;s a aplica&ccedil;&atilde;o dos fertilizantes com o compasso de 0,4 x 0,3 m, em talh&otilde;es constitu&iacute;dos por 5 linhas (2,0 m de largura e 7,2 m de comprimento). Em cada colheita realizada 14, 28, 42 e 56 dias ap&oacute;s a planta&ccedil;&atilde;o colheram&#45;se 6 plantas em cada talh&atilde;o, para determina&ccedil;&atilde;o do peso fresco, peso seco e teor de azoto total na mat&eacute;ria seca pelo m&eacute;todo Kjeldahl.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">Utilizaram&#45;se as normas europeias para a determina&ccedil;&atilde;o das seguintes caracter&iacute;sticas dos compostos: humidade, com base em 50 g de material original (CEN, 1999a); pH por potenciometria (CEN, 1999b); condutividade el&eacute;ctrica (25&ordm;C) dos extractos aquosos obtidos para o pH (1:5, v/v) ap&oacute;s filtra&ccedil;&atilde;o (CEN, 1999c); mat&eacute;ria org&acirc;nica, por calcina&ccedil;&atilde;o a 550&deg;C durante 4 horas (CEN, 1999d); e azoto Kjeldahl modificado (CEN, 2001). A rela&ccedil;&atilde;o C/N foi calculada pelo quociente entre o teor de carbono, e o teor de azoto. O teor de carbono total foi calculado pela frac&ccedil;&atilde;o entre o teor da mat&eacute;ria org&acirc;nica e a constante 1,8 (Gon&ccedil;alves e Baptista, 2001). O azoto mineral, ap&oacute;s extrac&ccedil;&atilde;o com KCl 2M (1:5), foi determinado por espectofotometria de absor&ccedil;&atilde;o molecular, em autoanalisador de fluxo segmentado, sendo o teor de N amoniacal determinada pela reac&ccedil;&atilde;o de Berthelot e a de N n&iacute;trico atrav&eacute;s do reagente de Griess&#45;Ilosvay, ap&oacute;s redu&ccedil;&atilde;o em coluna de c&aacute;dmio.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">Calcularam&#45;se os seguintes par&acirc;metros de efici&ecirc;ncia do N acumulado na planta e do N aplicado ao solo (Wen <i>et al.</i>, 2003):</font></p>  	    <p>&nbsp;</p> 	    <p><img src="/img/revistas/rca/v34n2/34n2a09e2.jpg" width="395" height="40"></p> 	    
<p><img src="/img/revistas/rca/v34n2/34n2a09e3.jpg" width="558" height="46"></p> 	    
]]></body>
<body><![CDATA[<p><img src="/img/revistas/rca/v34n2/34n2a09e4.jpg" width="549" height="41"></p> 	    
<p><img src="/img/revistas/rca/v34n2/34n2a09e5.jpg" width="545" height="47"></p> 	    
<p>&nbsp;</p>     <p><font face="verdana" size="2">em que MS representa mat&eacute;ria seca e N<sub>x</sub> (N<sub>0</sub>) o talh&atilde;o adubado com x (0) kg de N.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">A compara&ccedil;&atilde;o dos resultados entre tratamentos, e entre conjuntos de tratamentos, para cada data de colheita, realizou&#45;se atrav&eacute;s da an&aacute;lise de vari&acirc;ncia, recorrendo&#45;se ao programa SPSS vers&atilde;o 15.0, sendo a compara&ccedil;&atilde;o entre as m&eacute;dias dos tratamentos e entre as m&eacute;dias das diferentes doses dos factores principais, baseada na menor diferen&ccedil;a significativa (P &lt;0,05).</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font>	</p> 	    <p><font face="verdana" size="2"><b>RESULTADOS E DISCUSS&Atilde;O</b></font>	</p>     <p><font face="verdana" size="2">O composto da FSC aparentemente apresentava&#45;se bem maturado, como evidenciam a sua baixa raz&atilde;o C/N (14) em compara&ccedil;&atilde;o com a raz&atilde;o C/N da FSC original, que &eacute; normalmente superior a 30 (Brito <i>et al</i>., 2008; Brito <i>et al</i>., 2010), e a sua baixa raz&atilde;o N&#45;NH<sub>4</sub><sup>+</sup>/N&#45;NO<sub>3</sub><sup>&#45;</sup>. De acordo com o "Compost Maturity Index" (CCQC, 2001) a raz&atilde;o N&#45;NH<sub>4</sub><sup>+</sup>/N&#45;NO<sub>3</sub><sup>&#45;</sup> inferior a 0,5 assim como para Larney e Hao (2007) valores &lt;1,0 indicam que o composto se encontra maturado, tendo sido esta raz&atilde;o inferior a 0,2 no composto utilizado no presente estudo.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">O peso fresco da couve foi semelhante em todos os tratamentos at&eacute; aos 28 dias ap&oacute;s a planta&ccedil;&atilde;o, mas o aumento de produ&ccedil;&atilde;o nos talh&otilde;es adubados com N mineral tornou&#45;se evidente entre os 42 e os 56 dias ap&oacute;s a planta&ccedil;&atilde;o (Figura 1). O teor de MS diminuiu com o crescimento da couve, desde um valor de 15,7% nas plantas &agrave; transplanta&ccedil;&atilde;o at&eacute; valores de 6,9&#45;7,2 % aos 56 dias ap&oacute;s a planta&ccedil;&atilde;o, sem diferen&ccedil;as significativas entre as couves produzidas com diferentes doses de aplica&ccedil;&atilde;o de N mineral (Figura 1). A produ&ccedil;&atilde;o de couve repolho dependeu fortemente da aplica&ccedil;&atilde;o de N mineral na forma de adubo n&iacute;trico&#45;amoniacal (Figura 2), mas foi independente da aplica&ccedil;&atilde;o do composto nos tratamentos com aplica&ccedil;&atilde;o de N mineral. Apesar de para o conjunto dos tratamentos (incluindo as diferentes doses de aplica&ccedil;&atilde;o de adubo azotado) n&atilde;o se ter verificado qualquer aumento na produtividade da couve com a aplica&ccedil;&atilde;o do composto, quando se consideraram apenas os tratamentos que n&atilde;o inclu&iacute;ram o adubo azotado, a produ&ccedil;&atilde;o de mat&eacute;ria fresca da couve (138 t ha<sup>&#45;1</sup>) produzida com 40 t ha<sup>&#45;1</sup> de composto foi superior (P &lt;0,05) &agrave; produ&ccedil;&atilde;o de couve (98 t ha<sup>&#45;1</sup>) sem aplica&ccedil;&atilde;o de composto. O facto da aplica&ccedil;&atilde;o dos compostos n&atilde;o ter resultado num acr&eacute;scimo de produtividade da couve quando se aplicou adubo mineral poder&aacute; explicar&#45;se porque o N mineral foi quase imediatamente disponibilizado para a cultura em quantidades muitos superiores ao N do composto e, portanto, este &uacute;ltimo associou&#45;se a aumentos de produ&ccedil;&atilde;o apenas quando o N mineral era limitante.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><img src="/img/revistas/rca/v34n2/34n2a09f1.jpg" width="450" height="170"></p>     
<p><font face="verdana" size="2"><b>Figura 1</b> &#45; Peso fresco e percentagem de mat&eacute;ria seca da couve repolho com aplica&ccedil;&atilde;o de diferentes doses de N mineral de cobertura (0, 90 e 180 kg N ha<sup>&#45;1</sup>).</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p> 	    <p><img src="/img/revistas/rca/v34n2/34n2a09f2.jpg" width="650" height="172"></p>     
<p><font face="verdana" size="2"><b>Figura 2</b> &#45; Peso fresco da couve repolho com aplica&ccedil;&atilde;o de diferentes doses de N mineral de cobertura e de um composto da frac&ccedil;&atilde;o s&oacute;lida de chorume. Letras diferentes por cima das barras correspondem a diferen&ccedil;as significativas de produ&ccedil;&atilde;o (P &lt;0,05).</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p><font face="verdana" size="2">A produ&ccedil;&atilde;o m&eacute;dia de couve repolho com aplica&ccedil;&atilde;o de 180 kg N ha<sup>&#45;1</sup> (158 t ha<sup>&#45;1</sup>) e com a aplica&ccedil;&atilde;o de 90 kg N ha<sup>&#45;1</sup> (147 t ha<sup>&#45;1</sup>) foi, em ambos os casos, superior &agrave; produ&ccedil;&atilde;o m&eacute;dia sem adubo (119 t ha<sup>&#45;1</sup>) na &uacute;ltima colheita, na qual, a varia&ccedil;&atilde;o entre as duas doses de adubo n&atilde;o resultou numa diferen&ccedil;a significativa de produ&ccedil;&atilde;o de couve. Os valores de produ&ccedil;&atilde;o com a aduba&ccedil;&atilde;o azotada nesta experi&ecirc;ncia foram superiores aos valores frequentemente referidos na bibliografia (Jakse e Mihelic, 1999; Salo <i>et al</i>., 2002).</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">O teor de N (g kg<sup>&#45;1</sup>) nas folhas da couve aumentou em todos os tratamentos nas primeiras duas semanas ap&oacute;s a planta&ccedil;&atilde;o, at&eacute; um valor m&eacute;dio de 49 g kg<sup>&#45;1</sup> e diminuiu desde ent&atilde;o at&eacute; &agrave; colheita final (Figura 3). A absor&ccedil;&atilde;o de N come&ccedil;ou a diferenciar&#45;se (Figura 3) ap&oacute;s os 28 dias de crescimento no campo, duas semanas antes do peso seco reflectir essa diferen&ccedil;a. Apesar da diferen&ccedil;a de peso fresco da couve &nbsp;(para &nbsp;a &nbsp;m&eacute;dia dos 3 tratamentos com doses diferentes de composto da FSC) entre a aplica&ccedil;&atilde;o de 90 e de 180 kg ha<sup>&#45;1</sup> de N mineral n&atilde;o ter sido significativa, o aumento de N acumulado (Figura 4) foi significativo (P &lt;0,05) nas couves com fertiliza&ccedil;&atilde;o mineral, inclusive entre a aplica&ccedil;&atilde;o mais elevada de N mineral (180 kg ha<sup>&#45;1</sup>) e a dose mais baixa (90 kg ha<sup>&#45;1</sup>). Na &uacute;ltima colheita, o teor de N na couve manteve&#45;se mais elevada com a aplica&ccedil;&atilde;o da dose mais elevada de N mineral (31 g kg<sup>&#45;1</sup>) em compara&ccedil;&atilde;o com a dose mais baixa (28 g kg<sup>&#45;1</sup>) ou sem aplica&ccedil;&atilde;o de N mineral (25 g kg<sup>&#45;1</sup>).</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p> 	    <p><img src="/img/revistas/rca/v34n2/34n2a09f3.jpg" width="450" height="172"></p>     
]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="verdana" size="2"><b>Figura 3</b> &#45; Percentagem de N na mat&eacute;ria seca e N acumulado (kg ha<sup>&#45;1</sup>) na couve repolho com aplica&ccedil;&atilde;o de diferentes doses de N mineral de cobertura (0, 90 e 180 kg N ha<sup>&#45;1</sup>).</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p> 	    <p><img src="/img/revistas/rca/v34n2/34n2a09f4.jpg" width="650" height="174"></p>      
<p><font face="verdana" size="2"><b>Figura 4</b> &#45; Acumula&ccedil;&atilde;o de N na couve repolho com aplica&ccedil;&atilde;o de diferentes doses de N mineral de cobertura e de um composto da frac&ccedil;&atilde;o s&oacute;lida de chorume. Letras diferentes por cima das barras correspondem a diferen&ccedil;as significativas de produ&ccedil;&atilde;o (P &lt;0,05).</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p><font face="verdana" size="2">Os teores de N na couve repolho observados neste estudo s&atilde;o compar&aacute;veis aos teores reportados na bibliografia para outras experiencias com esta cultura. Citak e Sonmez (2010), por exemplo, avaliaram os teores de N da couve repolho cultivada no MPB, na Primavera e no Outono, em diferentes tratamentos resultantes da aplica&ccedil;&atilde;o de estrume bovino, estrume de aves e farinha de sangue, e obtiveram teores percentuais de N respectivamente na cultura de Primavera e Outono de 2,8 e 2,9%. Enquanto no presente estudo o teor m&eacute;dio de N (2,8%) nas couves de todos os tratamentos foi igual &agrave; da cultura de Primavera referida por Citak e Sonmez (2010), este teor foi superior com a aplica&ccedil;&atilde;o de 180 kg ha<sup>&#45;1</sup> de N mineral e inferior sem a aplica&ccedil;&atilde;o de N mineral, para a m&eacute;dia das 3 doses de composto.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">Warman e Havard (1997) comparam couves produzidas na Primavera, durante tr&ecirc;s anos consecutivos, e encontraram os seguintes teores m&eacute;dios de N nas couves: 1,78%, 1,90% e 2,03%, no primeiro, segundo e terceiro anos de experimenta&ccedil;&atilde;o, respectivamente, sendo estes valores inferiores aos teores de N das couves produzidas neste estudo. Sturma <i>et al</i>. (2010) analisaram os teores de N das folhas exteriores, m&eacute;dias e interiores de couve repolho produzida com diferentes t&eacute;cnicas de fertiliza&ccedil;&atilde;o e irriga&ccedil;&atilde;o tendo resultado para as folhas interiores e do meio, 59 ap&oacute;s a planta&ccedil;&atilde;o, valores muito pr&oacute;ximos aos obtidos no presente estudo (56 dias ap&oacute;s a planta&ccedil;&atilde;o). De acordo com estes autores, o teor de N de uma forma geral diminuiu com o crescimento das couves at&eacute; aos 78 dias ap&oacute;s a transplanta&ccedil;&atilde;o.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">N&atilde;o se verificaram diferen&ccedil;as significativas no teor de N, nem na acumula&ccedil;&atilde;o (kg ha<sup>&#45;1</sup>) de N da couve no conjunto dos tratamentos com doses diferentes de composto. No entanto, considerando apenas os tratamentos que n&atilde;o inclu&iacute;ram adubo mineral, a aplica&ccedil;&atilde;o de 40 t ha<sup>&#45;1</sup> de composto resultou numa acumula&ccedil;&atilde;o de N (241 kg ha<sup>&#45;1</sup>) na couve superior (P &lt;0,05) &agrave; acumula&ccedil;&atilde;o de N (177 kg ha<sup>&#45;1</sup>) que se verificou no tratamento sem aplica&ccedil;&atilde;o de composto, provavelmente, devido &agrave; absor&ccedil;&atilde;o de N proveniente do composto. Yun e Ro, (2009) tamb&eacute;m justificaram o aumento de absor&ccedil;&atilde;o de N que verificaram com o aumento da dose de aplica&ccedil;&atilde;o de composto com base no seu teor de N mineral (N&#45;NH<sub>4</sub><sup>+</sup> + N&#45;NO<sub>3</sub><sup>&#45;</sup>).</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">A acumula&ccedil;&atilde;o de N nas couves produzidas sem adubo (210 kg ha<sup>&#45;1</sup>) foi em m&eacute;dia inferior ao valor (265 kg ha<sup>&#45;1</sup>) referido por Westerveld <i>et al.</i> (2003). Contudo, a acumula&ccedil;&atilde;o de N nas couves produzidas com adubo (280 e 341 kg ha<sup>&#45;1</sup>, respectivamente para a aplica&ccedil;&atilde;o de 90 e 180 kg ha<sup>&#45;1</sup> de N mineral) foi superior &agrave; referida por aqueles autores, bem como, aos valores de 213&#45;243 kg ha<sup>&#45;1</sup> referidos por Salo <i>et al</i>. (2002) para a couve. A acumula&ccedil;&atilde;o de N na couve, tal como em estudos anteriores (Jakse e Mihelic, R. 1999; Mihelic e Jak&scaron;e, 2001) esteve linearmente relacionada com a sua produ&ccedil;&atilde;o de peso seco em qualquer das colheitas, como revela a Figura 5. Esta rela&ccedil;&atilde;o foi mais forte nas primeiras colheitas do que nas &uacute;ltimas, porque a varia&ccedil;&atilde;o do teor de N nas couves das &uacute;ltimas colheitas aumentou com a aplica&ccedil;&atilde;o de N mineral ao solo.</font></p> 	    <p>&nbsp;</p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><img src="/img/revistas/rca/v34n2/34n2a09f5.jpg" width="550" height="445"></p> 	    
<p><font face="verdana" size="2"><b>Figura 5</b> &#45; Rela&ccedil;&atilde;o entre a acumula&ccedil;&atilde;o de N e o peso seco (PS) na couve repolho 14, 28, 42 e 56 dias ap&oacute;s a planta&ccedil;&atilde;o (dap). *** P &lt;0,001.</font></p>     <p>&nbsp;</p>      <p><font face="verdana" size="2">As taxas de mineraliza&ccedil;&atilde;o do N org&acirc;nico dos compostos, calculadas com base na diferen&ccedil;a de N acumulado nas couves dos tratamentos com compostos que n&atilde;o foram adubados com N mineral, e das couves que n&atilde;o receberam qualquer dos fertilizantes, e descontando o N mineral do pr&oacute;prio composto, revelaram que a aplica&ccedil;&atilde;o mais baixa de composto (20 t ha<sup>&#45;1</sup>) resultou numa percentagem de mineraliza&ccedil;&atilde;o superior na segunda e terceira colheita, embora o mesmo n&atilde;o tenha sido evidente na &uacute;ltima colheita (Figura 6). Possivelmente porque a dose mais elevada de composto exigiu um per&iacute;odo mais longo de estabiliza&ccedil;&atilde;o do composto no solo e s&oacute; no segundo m&ecirc;s ap&oacute;s a sua aplica&ccedil;&atilde;o &eacute; que a mineraliza&ccedil;&atilde;o l&iacute;quida foi percentualmente semelhante para as duas doses de aplica&ccedil;&atilde;o, resultando numa mineraliza&ccedil;&atilde;o de N de 283 g kg<sup>&#45;1</sup> e 256 g kg<sup>&#45;1</sup>, respectivamente, para os tratamentos com 20 t ha<sup>&#45;1</sup> e 40 t ha<sup>&#45;1</sup> de composto.</font></p>     <p>&nbsp;</p>     <p><img src="/img/revistas/rca/v34n2/34n2a09f6.jpg" width="650" height="236"></p>     
<p><font face="verdana" size="2"><b>Figura 6</b> &#45; Mineraliza&ccedil;&atilde;o de N org&acirc;nico (g kg<sup>&#45;1</sup>) do composto aplicado nas doses de 20 e 40 t ha<sup>&#45;1</sup> durante o crescimento da couve repolho e recupera&ccedil;&atilde;o do N mineral aplicado nas doses de 90 e 180 kg ha<sup>&#45;1</sup> em aduba&ccedil;&atilde;o de cobertura.</font></p>     <p>&nbsp;</p>      <p><font face="verdana" size="2">A recupera&ccedil;&atilde;o do N mineral diminuiu de 779 g kg<sup>&#45;1</sup> para 727 g kg<sup>&#45;1</sup> com o aumento da dose aplicada de N mineral de 90 kg ha<sup>&#45;1</sup> para 180 kg ha<sup>&#45;1</sup> (Figura 6). Estes valores explicam&#45;se pela elevada produ&ccedil;&atilde;o de mat&eacute;ria seca de couve, &nbsp;sendo pr&oacute;ximos dos 80%, &nbsp;tal como referido noutras experi&ecirc;ncias com couve repolho (Guttormsen e Riley, 1996).</font></p>     <p><font face="verdana" size="2">A efici&ecirc;ncia com que a couve utilizou o N mineral diminuiu de 42 kg de peso seco de couve por kg de N acumulado, no tratamento sem a aplica&ccedil;&atilde;o de N mineral, para 32 kg de peso seco com a aplica&ccedil;&atilde;o mais elevada de N mineral (Figura 7). A efici&ecirc;ncia fisiol&oacute;gica diminuiu com a aplica&ccedil;&atilde;o da dose mais elevada de N mineral, de 23 kg para 11 kg depeso seco por kg de N acumulado a mais, relativamente ao tratamento testemunha (Figura 7). A efici&ecirc;ncia agron&oacute;mica do N aplicado foi inferior com a aplica&ccedil;&atilde;o de 180 kg ha<sup>&#45;1</sup> de N em compara&ccedil;&atilde;o com a aplica&ccedil;&atilde;o de 90 kg ha<sup>&#45;1</sup>, diminuindo de 18 kg para 13 kg de peso seco de couve em rela&ccedil;&atilde;o ao tratamento testemunha, por cada kg de N mineral aplicado ao solo (Figura 7).</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p> 	    <p><img src="/img/revistas/rca/v34n2/34n2a09f7.jpg" width="350" height="226"></p>      
<p><font face="verdana" size="2"><b>Figura 7</b> &#45; Efici&ecirc;ncia de utiliza&ccedil;&atilde;o (EUN), efici&ecirc;ncia fisiol&oacute;gica (EFN) e efici&ecirc;ncia agron&oacute;mica (EAN) do N mineral aplicado ao solo. Valores m&eacute;dios e erro padr&atilde;o das respectivas m&eacute;dias.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">Considerando que a aplica&ccedil;&atilde;o de 20 t ha<sup>&#45;1</sup> e de 40 t ha<sup>&#45;1</sup> do composto resultou num aumento de produ&ccedil;&atilde;o de 14% e 31%, respectivamente, em compara&ccedil;&atilde;o com a testemunha sem aplica&ccedil;&atilde;o de composto, e que estes aumentos de produ&ccedil;&atilde;o poder&atilde;o ser explicados pelo aumento da disponibilidade de N e de outros nutrientes com origem no composto da FSC, aconselha&#45;se a utiliza&ccedil;&atilde;o deste composto, principalmente quando n&atilde;o se aplica N mineral, como &eacute; o caso do modo de produ&ccedil;&atilde;o biol&oacute;gico.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2"><b>CONCLUS&Otilde;ES</b></font>	</p>     <p><font face="verdana" size="2">A fertiliza&ccedil;&atilde;o org&acirc;nica n&atilde;o disponibilizou N suficiente para alcan&ccedil;ar elevadas produtividades de couve repolho quando comparada com a fertiliza&ccedil;&atilde;o mineral, porque o N dos compostos encontrava&#45;se principalmente na forma org&acirc;nica (98%) e a sua disponibilidade para a couve dependeu da taxa de mineraliza&ccedil;&atilde;o, enquanto o N na forma mineral se encontrava praticamente dispon&iacute;vel desde a sua aplica&ccedil;&atilde;o. No entanto, a produtividade da couve repolho aumentou com a aplica&ccedil;&atilde;o do composto da FSC nos talh&otilde;es que n&atilde;o receberam adubo mineral, donde se concluiu que a aplica&ccedil;&atilde;o destes compostos deve ser recomendada principalmente quando n&atilde;o se aplicam fertilizantes minerais, porque pode contribuir para aumentar a produ&ccedil;&atilde;o atrav&eacute;s de uma maior disponibilidade de N e de outros nutrientes, para al&eacute;m de poss&iacute;veis benef&iacute;cios para a fertilidade f&iacute;sica do solo.</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">O aumento de aplica&ccedil;&atilde;o de N mineral de 90 para 180 kg ha<sup>&#45;1</sup> aumentou a acumula&ccedil;&atilde;o de N na couve em 22%, na &uacute;ltima colheita, mas o correspondente aumento de peso seco (7%) n&atilde;o foi significativo. Logo, o aumento da aplica&ccedil;&atilde;o de N mineral de 90 kg ha<sup>&#45;1</sup> para 180 kg ha<sup>&#45;1</sup> associou&#45;se mais a um aumento no teor de N na couve do que ao aumento de produtividade.</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="verdana" size="2">A separa&ccedil;&atilde;o do chorume numa frac&ccedil;&atilde;o s&oacute;lida e outra l&iacute;quida poder&aacute; beneficiar o ambiente, enquanto a aplica&ccedil;&atilde;o do composto da FSC poder&aacute; ser recomendada at&eacute; doses de 20 t ha<sup>&#45;1</sup>, sem se ultrapassar a dose m&aacute;xima de N org&acirc;nico recomendada pelo c&oacute;digo das boas pr&aacute;ticas agr&iacute;colas, para a protec&ccedil;&atilde;o da &aacute;gua contra a polui&ccedil;&atilde;o com nitratos de origem agr&iacute;cola. Ainda que a aplica&ccedil;&atilde;o do composto num s&oacute; ano possa n&atilde;o contribuir para aumentos evidentes de produ&ccedil;&atilde;o nesse ano quando se aplica adubo azotado, a aplica&ccedil;&atilde;o continuada deste tipo de composto dever&aacute; ser investigada para avaliar os seus efeitos a longo prazo na fertilidade do solo e na produtividade das culturas hort&iacute;colas.</font></p>     	    <p><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2"><b>REFER&Ecirc;NCIAS BIBLIOGR&Aacute;FICAS</b></font>	</p>     <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Agroconsultores e Geometral (1995) &#45; <i>Carta de Solos e Carta de Aptid&atilde;o da Terra de Entre&#45;Douro e Minho, Escala 1:100 000. Pe&ccedil;as Desenhadas e Mem&oacute;rias Descritivas</i>. Braga, Direc&ccedil;&atilde;o Regional de Agricultura do Entre&#45;Douro e Minho.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000096&pid=S0871-018X201100020000900001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Bleasdale, J.K.A. (1967) &#45; Systematic designs for spacing experiments. <i>Experimental Agriculture,</i> 3: 73&#45;85.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000098&pid=S0871-018X201100020000900002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Brito, L.M. e Hadley P. (1993) &#45; Effects of composted municipal waste and a paper mill waste composted with bark on the growth of vegetable crops. <i>In:</i> Fragoso, A.C. e van Beusinchem (Eds.) <i>Optimization of plant nutrition</i>. Netherlands, Kluwer Academic Press, p.101&#45;105.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000100&pid=S0871-018X201100020000900003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Brito, L.M.; Coutinho, J. e Smith, S.R. (2008) &#45; Methods to improve the composting process of the solid fraction of dairy cattle slurry. <i>Bioresource Technology,</i> 99: 8955&#45;8960.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000102&pid=S0871-018X201100020000900004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Brito, L.M.; Mour&atilde;o, I.; Coutinho. J. e Smith, S.R. (2010) &#45; Physicochemical dynamics of composting screw pressed cattle slurry amended with Italian ryegrass straw or gorse bulking agents. <i>Compost Science and Utilization,</i> 18: 119&#45;126.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000104&pid=S0871-018X201100020000900005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">CCQC (2001) &#45; <i>Compost Maturity index</i>. Nevada City, California, California Compost Quality Council, 26 p.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000106&pid=S0871-018X201100020000900006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">CEN (1999a) &#150; <i>Soil improvers and growing media, sample preparation for chemical and physical tests, determination of dry matter content, moisture content and laboratory compacted bulk density</i>. Brussels, European Committee for Standardization, 14 p.&nbsp; (EN 13040:1999).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000108&pid=S0871-018X201100020000900007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">CEN (1999b) &#45; <i>Soil improvers and growing media, determination of pH</i>. Brussels, European Committee for Standardization, 9 p.&nbsp; (EN 13037:1999).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000110&pid=S0871-018X201100020000900008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">CEN (1999c) &#45; <i>Soil improvers and growing media, determination of electrical conductivity</i>. Brussels, European Committee for Standardization, 9 p. (EN 13038:1999).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000112&pid=S0871-018X201100020000900009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">CEN (1999d) &#45; <i>Soil improvers and growing media, determination of organic matter content and ash</i>. Brussels, European Committee for Standardization, 8 p. (EN 13039:1999).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000114&pid=S0871-018X201100020000900010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">CEN (2001) &#45;&nbsp; <i>Soil improvers and growing media, determination of nitrogen, part 1: modified Kjeldahl method</i>. &nbsp;Brussels, European Committee for Standardization, 10 p. (EN 13654:2001).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000116&pid=S0871-018X201100020000900011&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">Carpenter&#45;Boggs, L.; Kennedy, A.C. e Reganold, J.P. (2000) &#45; Organic and biodynamic management: Effects on soil biology. <i>Soil Science Society of America Journal,</i> 54: 1651&#45;1659.</font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Citak, S. e Sonmez, S. (2010) &#45; Influence of Organic and Conventional Growing Conditions on the Nutrient Contents of White Head Cabbage (Brassica oleracea var. capitata) during Two Successive Seasons. <i>Journal of Agriculture and Food Chemistry,</i> 58: 1788&#45;1793.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000119&pid=S0871-018X201100020000900012&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Cleaver, T.J.; Greenwood, D.J. e Wood, J.T. (1970) &#45; Systematically arranged fertilizer experiments. <i>Journal of Horticultural Science,</i> 45:457&#45;469.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000121&pid=S0871-018X201100020000900013&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Dilz, K. (1988) &#45; Efficiency of uptake and utilization of fertilizer nitrogen by plants. <i>In</i>: Jenkinson, D.S. &nbsp;e Smith, K.A. (Eds.) <i>Nitrogen efficiency in agricultural soils</i>. London and New York, Elsevier Applied Science, p. 1&#45;26.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000123&pid=S0871-018X201100020000900014&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Gon&ccedil;alves, M.S. e Baptista, M. (2001) &#45; <i>Proposta de regulamenta&ccedil;&atilde;o sobre qualidade do composto para utiliza&ccedil;&atilde;o na agricultura</i>. Lisboa, Laborat&oacute;rio Qu&iacute;mico Agr&iacute;cola Rebelo da Silva, INIA, Minist&eacute;rio da Agricultura do Desenvolvimento Rural e das Pescas, 14 p.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000125&pid=S0871-018X201100020000900015&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Guttormsen, G. e Riley, H. (1996) &#45; Testing a nitrogen advisory model for vegetables. <i>Acta Horticulturae,</i> 428: 205&#45;214.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000127&pid=S0871-018X201100020000900016&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Hui, Y.H.; Ghazala, S. e Graham, D.M. (2004) &#45; <i>Handbook of Vegetable Preservation and Processing</i>. New York, Marcel Dekker Inc., 739 p.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000129&pid=S0871-018X201100020000900017&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Huggins, D.R. e Pan W.L. (1993) &#45; Nitrogen efficiency component analysis: an evaluation of cropping system differences in productivity. <i>Agronomy Journal,</i> 85: 898&#45;905.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000131&pid=S0871-018X201100020000900018&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Jakse, M. e Mihelic, R. (1999) &#45; The influence of organic and mineral fertilisation on vegetable growth and N availability in soil: Preliminary results. <i>Acta Horticulturae,</i> 506: 69&#45;75.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000133&pid=S0871-018X201100020000900019&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Larney, F.J. e Hao, X. (2007) &#45; A review of composting as a management alternative for beef cattle feedlot manure in southern Alberta, Canada. <i>Bioresource Technology,</i> 98: 3221&#45;3227.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000135&pid=S0871-018X201100020000900020&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Mead, R. (1990) &#45; <i>The design of experiments</i>. Cambridge, UK, Cambridge University Press, 620 p.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000137&pid=S0871-018X201100020000900021&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <p><font face="verdana" size="2">Mihelic, R. e Jak&scaron;e, M. (2001) &#45; Nitrogen dynamics in intensive vegetable crop rotation influenced by organic fertilisation. <i>Acta Horticulturae,</i> 563: 163&#45;170.</font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Nelder, J.A. (1962) &#45; New kinds of systematic designs for spacing experiments. <i>Biometrics,</i> 18: 283&#45;307.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000140&pid=S0871-018X201100020000900023&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Salo, T.; Suojala, T. e Kallela, M. (2002) &#45; The effect of fertigation on yield and nutrient uptake of cabbage, carrot and onion. <i>Acta Horticulturae,</i> 571: 235&#45;241.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000142&pid=S0871-018X201100020000900024&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Shiralipour, A.; Mc Connell, W. e Smith, W.H. (1992) &#45; Physical and chemical properties of soil as affected by municipal solid waste compost application, <i>Biomass Bioenergy,</i> 3: 195&#150;211.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000144&pid=S0871-018X201100020000900025&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Sikora, L.J. e Szmidt., R.A.K. (2001) &#45; Nitrogen sources, mineralization rates, and nitrogen nutrition benefits to plants from composts. <i>In</i>: Stoffella, P.J. e Kahn, B.A. (Eds.) <i>Compost utilization in horticultural cropping systems</i>. Boca Raton, Fl&oacute;rida, USA, Lewis Publication, p. 287&#150;305.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000146&pid=S0871-018X201100020000900026&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Sorensen, J.N. (1999) &#45; Nitrogen effects on vegetable crop production and chemical composition. <i>Acta Horticulturae,</i> 506: 41&#45;49.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000148&pid=S0871-018X201100020000900027&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Sturma, M.; Kacjan&#45;Marsic, N.; Zupanc, V.; Bracic&#45;Zeleznikc, B.; Lojen, S. e&nbsp; Pintar, M. (2010) &#45; Effect of different fertilisation and irrigation practices on yield, nitrogen uptake and fertiliser use efficiency of white cabbage (Brassica oleracea var. capitata L.). <i>Scientia Horticulturae,</i> 125: 103&#45;109.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000150&pid=S0871-018X201100020000900028&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Ten Berge, H.F.M. (2002) &#45; <i>A review of potential indicators for nitrate loss from cropping systems in the Netherlands</i>. Wagningen, the Netherlands, Plant Research International, 168 p.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000152&pid=S0871-018X201100020000900029&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Warman, P.R. e Havard, K.A. (1997) &#45; Yield, vitamin and mineral content of organically and conventionally grown carrots and cabbage. <i>Agriculture Ecosystems and Environment,</i> 61: 155&#45;162.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000154&pid=S0871-018X201100020000900030&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Westerveld, S.M.; McDonald, M.R.; McKeown, A.W. e Scott&#45;Dupree, C.D. (2003) &#45; Optimum nitrogen fertilization of summer cabbage in Ontario. <i>Acta Horticulturae,</i> 627: 211&#45;215.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000156&pid=S0871-018X201100020000900031&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->&nbsp;</font></p>  	    <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Wen, G.; Schoenau, J.J.; Charles, J.L. e Inanaga, S. (2003) &#45; Efficiency parameters of nitrogen in hog and cattle manure in the second year following application. <i>Journal of Plant Nutrition and Soil Science,</i> 166: 490&#45;498.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000158&pid=S0871-018X201100020000900032&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	     <!-- ref --><p><font face="verdana" size="2">Yun, S. e Ro, H. (2009) &#45; Natural 15N abundance    of plant and soil inorganic&#45;N as evidence for over&#45;fertilization with    compost. <i>Soil Biology</i> <i>and</i> <i>Biochemistry,</i> 41: 1541&#45;1547.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000160&pid=S0871-018X201100020000900033&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>     <p>&nbsp;</p>      ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="verdana" size="2"><b>AGRADECIMENTOS</b></font>	</p>     <p><font face="verdana" size="2">Este estudo foi financiado pelos fundos estruturais da Uni&atilde;o Europeia atrav&eacute;s do projecto n&ordm; 794 da Ac&ccedil;&atilde;o 8.1 do PO AGRO.</font></p>       ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>Agroconsultores</collab>
<collab>Geometral</collab>
<source><![CDATA[Carta de Solos e Carta de Aptidão da Terra de Entre-Douro e Minho, Escala 1:100 000: Peças Desenhadas e Memórias Descritivas]]></source>
<year>1995</year>
<publisher-loc><![CDATA[Braga ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Direcção Regional de Agricultura do Entre-Douro e Minho]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bleasdale]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.K.A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Systematic designs for spacing experiments]]></article-title>
<source><![CDATA[Experimental Agriculture]]></source>
<year>1967</year>
<volume>3</volume>
<page-range>73-85</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Brito]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.M.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hadley]]></surname>
<given-names><![CDATA[P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Effects of composted municipal waste and a paper mill waste composted with bark on the growth of vegetable crops]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Fragoso]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.C.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[van Beusinchem]]></surname>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Optimization of plant nutrition]]></source>
<year>1993</year>
<page-range>101-105</page-range><publisher-name><![CDATA[Kluwer Academic Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Brito]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.M.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Coutinho]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Smith]]></surname>
<given-names><![CDATA[S.R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Methods to improve the composting process of the solid fraction of dairy cattle slurry]]></article-title>
<source><![CDATA[Bioresource Technology]]></source>
<year>2008</year>
<volume>99</volume>
<page-range>8955-8960</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Brito]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.M.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mourão]]></surname>
<given-names><![CDATA[I.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Coutinho]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Smith]]></surname>
<given-names><![CDATA[S.R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Physicochemical dynamics of composting screw pressed cattle slurry amended with Italian ryegrass straw or gorse bulking agents]]></article-title>
<source><![CDATA[Compost Science and Utilization]]></source>
<year>2010</year>
<volume>18</volume>
<page-range>119-126</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>CCQC</collab>
<source><![CDATA[Compost Maturity index]]></source>
<year>2001</year>
<page-range>26</page-range><publisher-loc><![CDATA[Nevada City^eCalifornia California]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[California Compost Quality Council]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>CEN</collab>
<source><![CDATA[Soil improvers and growing media, sample preparation for chemical and physical tests, determination of dry matter content, moisture content and laboratory compacted bulk density]]></source>
<year>1999</year>
<page-range>14</page-range><publisher-loc><![CDATA[Brussels ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[European Committee for Standardization]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>CEN</collab>
<source><![CDATA[Soil improvers and growing media, determination of pH]]></source>
<year>1999</year>
<page-range>9</page-range><publisher-loc><![CDATA[Brussels ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[European Committee for Standardization]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>CEN</collab>
<source><![CDATA[Soil improvers and growing media, determination of electrical conductivity]]></source>
<year>1999</year>
<page-range>9</page-range><publisher-loc><![CDATA[Brussels ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[European Committee for Standardization]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>CEN</collab>
<source><![CDATA[Soil improvers and growing media, determination of organic matter content and ash]]></source>
<year>1999</year>
<page-range>8</page-range><publisher-loc><![CDATA[Brussels ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[European Committee for Standardization]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>CEN</collab>
<source><![CDATA[Soil improvers and growing media, determination of nitrogen, part 1: modified Kjeldahl method]]></source>
<year>2001</year>
<page-range>10</page-range><publisher-loc><![CDATA[Brussels ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[European Committee for Standardization]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Citak]]></surname>
<given-names><![CDATA[S.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sonmez]]></surname>
<given-names><![CDATA[S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Influence of Organic and Conventional Growing Conditions on the Nutrient Contents of White Head Cabbage (Brassica oleracea var. capitata) during Two Successive Seasons]]></article-title>
<source><![CDATA[Journal of Agriculture and Food Chemistry]]></source>
<year>2010</year>
<volume>58</volume>
<page-range>1788-1793</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cleaver]]></surname>
<given-names><![CDATA[T.J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Greenwood]]></surname>
<given-names><![CDATA[D.J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Wood]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.T.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Systematically arranged fertilizer experiments]]></article-title>
<source><![CDATA[Journal of Horticultural Science]]></source>
<year>1970</year>
<volume>45</volume>
<page-range>457-469</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Dilz]]></surname>
<given-names><![CDATA[K.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Efficiency of uptake and utilization of fertilizer nitrogen by plants]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Jenkinson]]></surname>
<given-names><![CDATA[D.S.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Smith]]></surname>
<given-names><![CDATA[K.A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Nitrogen efficiency in agricultural soils]]></source>
<year>1988</year>
<page-range>1-26</page-range><publisher-loc><![CDATA[LondonNew York ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Elsevier Applied Science]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Gonçalves]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.S.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baptista]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Proposta de regulamentação sobre qualidade do composto para utilização na agricultura]]></source>
<year>2001</year>
<page-range>14</page-range><publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Laboratório Químico Agrícola Rebelo da SilvaINIAMinistério da Agricultura do Desenvolvimento Rural e das Pescas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Guttormsen]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Riley]]></surname>
<given-names><![CDATA[H.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Testing a nitrogen advisory model for vegetables]]></article-title>
<source><![CDATA[Acta Horticulturae]]></source>
<year>1996</year>
<volume>428</volume>
<page-range>205-214</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hui]]></surname>
<given-names><![CDATA[Y.H.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ghazala]]></surname>
<given-names><![CDATA[S.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Graham]]></surname>
<given-names><![CDATA[D.M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Handbook of Vegetable Preservation and Processing]]></source>
<year>2004</year>
<page-range>739</page-range><publisher-loc><![CDATA[New York ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Marcel Dekker Inc.]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Huggins]]></surname>
<given-names><![CDATA[D.R.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Pan]]></surname>
<given-names><![CDATA[W.L.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Nitrogen efficiency component analysis: an evaluation of cropping system differences in productivity]]></article-title>
<source><![CDATA[Agronomy Journal]]></source>
<year>1993</year>
<volume>85</volume>
<page-range>898-905</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Jakse]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mihelic]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The influence of organic and mineral fertilisation on vegetable growth and N availability in soil: Preliminary results]]></article-title>
<source><![CDATA[Acta Horticulturae]]></source>
<year>1999</year>
<volume>506</volume>
<page-range>69-75</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Larney]]></surname>
<given-names><![CDATA[F.J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hao]]></surname>
<given-names><![CDATA[X.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[A review of composting as a management alternative for beef cattle feedlot manure in southern Alberta, Canada]]></article-title>
<source><![CDATA[Bioresource Technology]]></source>
<year>2007</year>
<volume>98</volume>
<page-range>3221-3227</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mead]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The design of experiments]]></source>
<year>1990</year>
<page-range>620</page-range><publisher-loc><![CDATA[Cambridge ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cambridge University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mihelic]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Jak&#353;e]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Nitrogen dynamics in intensive vegetable crop rotation influenced by organic fertilisation]]></article-title>
<source><![CDATA[Acta Horticulturae]]></source>
<year>2001</year>
<volume>563</volume>
<page-range>163-170</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Nelder]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[New kinds of systematic designs for spacing experiments]]></article-title>
<source><![CDATA[Biometrics]]></source>
<year>1962</year>
<volume>18</volume>
<page-range>283-307</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Salo]]></surname>
<given-names><![CDATA[T.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Suojala]]></surname>
<given-names><![CDATA[T.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kallela]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The effect of fertigation on yield and nutrient uptake of cabbage, carrot and onion]]></article-title>
<source><![CDATA[Acta Horticulturae]]></source>
<year>2002</year>
<volume>571</volume>
<page-range>235-241</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Shiralipour]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mc Connell]]></surname>
<given-names><![CDATA[W.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Smith]]></surname>
<given-names><![CDATA[W.H.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Physical and chemical properties of soil as affected by municipal solid waste compost application]]></article-title>
<source><![CDATA[Biomass Bioenergy]]></source>
<year>1992</year>
<volume>3</volume>
<page-range>195-211</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sikora]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Szmidt.]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.A.K.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Nitrogen sources, mineralization rates, and nitrogen nutrition benefits to plants from composts]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Stoffella]]></surname>
<given-names><![CDATA[P.J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kahn]]></surname>
<given-names><![CDATA[B.A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Compost utilization in horticultural cropping systems]]></source>
<year>2001</year>
<page-range>287-305</page-range><publisher-loc><![CDATA[Boca Raton^eFlórida Flórida]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Lewis Publication]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B27">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sorensen]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.N.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Nitrogen effects on vegetable crop production and chemical composition]]></article-title>
<source><![CDATA[Acta Horticulturae]]></source>
<year>1999</year>
<volume>506</volume>
<page-range>41-49</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B28">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sturma]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kacjan-Marsic]]></surname>
<given-names><![CDATA[N.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Zupanc]]></surname>
<given-names><![CDATA[V.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Bracic-Zeleznikc]]></surname>
<given-names><![CDATA[B.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Lojen]]></surname>
<given-names><![CDATA[S.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Pintar]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Effect of different fertilisation and irrigation practices on yield, nitrogen uptake and fertiliser use efficiency of white cabbage (Brassica oleracea var. capitata L.)]]></article-title>
<source><![CDATA[Scientia Horticulturae]]></source>
<year>2010</year>
<volume>125</volume>
<page-range>103-109</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B29">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ten Berge]]></surname>
<given-names><![CDATA[H.F.M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A review of potential indicators for nitrate loss from cropping systems in the Netherlands]]></source>
<year>2002</year>
<page-range>168</page-range><publisher-loc><![CDATA[Wagningen ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Plant Research International]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B30">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Warman]]></surname>
<given-names><![CDATA[P.R.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Havard]]></surname>
<given-names><![CDATA[K.A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Yield, vitamin and mineral content of organically and conventionally grown carrots and cabbage]]></article-title>
<source><![CDATA[Agriculture Ecosystems and Environment]]></source>
<year>1997</year>
<volume>61</volume>
<page-range>155-162</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B31">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Westerveld]]></surname>
<given-names><![CDATA[S.M.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[McDonald]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.R.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[McKeown]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.W.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Scott-Dupree]]></surname>
<given-names><![CDATA[C.D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Optimum nitrogen fertilization of summer cabbage in Ontario]]></article-title>
<source><![CDATA[Acta Horticulturae]]></source>
<year>2003</year>
<page-range>627</page-range><page-range>211-215</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B32">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Wen]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Schoenau]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Charles]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.L.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Inanaga]]></surname>
<given-names><![CDATA[S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Efficiency parameters of nitrogen in hog and cattle manure in the second year following application]]></article-title>
<source><![CDATA[Journal of Plant Nutrition and Soil Science]]></source>
<year>2003</year>
<volume>166</volume>
<page-range>490-498</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B33">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Yun]]></surname>
<given-names><![CDATA[S.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ro]]></surname>
<given-names><![CDATA[H.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Natural 15N abundance of plant and soil inorganic-N as evidence for over-fertilization with compost]]></article-title>
<source><![CDATA[Soil Biology and Biochemistry]]></source>
<year>2009</year>
<volume>41</volume>
<page-range>1541-1547</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
