<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0873-6529</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Sociologia, Problemas e Práticas]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Sociologia]]></abbrev-journal-title>
<issn>0873-6529</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Editora Mundos Sociais]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0873-65292002000300002</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A responsabilidade e a cidadania na Administração Pública]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mozzicafreddo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juan]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,ISCTE - Instituto Superior de Ciências do Trabalho e da Empresa CIES - Centro de Investigação e Estudos de Sociologia ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>09</month>
<year>2002</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>09</month>
<year>2002</year>
</pub-date>
<numero>40</numero>
<fpage>9</fpage>
<lpage>22</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://scielo.pt/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0873-65292002000300002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.pt/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0873-65292002000300002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.pt/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0873-65292002000300002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[Neste texto pretende-se reflectir acerca da responsabilidade enquanto conceito que, por um lado, abrange o funcionamento do sistema administrativo - prestar contas, desempenho profissional, etc. - e, por outro, afecta a produção de confiança dos cidadãos na administração e no governo. A questão da responsabilidade será tratada em torno de três dimensões analíticas. Um primeiro nível, organizacional, abordando-se as virtualidades e as limitações da accountability; um segundo nível, em torno da dimensão institucional, entendida como responsabilidade política e administrativa face aos direitos dos cidadãos; e, num terceiro nível, abordar-se-á a dimensão contratual da responsabilidade política, equacionada como categoria constitutiva da democracia e da governação numa fase de sociedade de risco.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[This text offers some thoughts about responsibility as a concept that on the one hand addresses the way in which the administrative system functions - in terms of rendering account, professional performance, etc. - and on the other affects the generation of trust in the administrative authorities and the government on the part of the man in the street. The issue of responsibility is analysed on three levels: an initial organisational one, which looks at the virtualities and limitations of accountability; a second, which revolves around the institutional aspect, interpreted as political and administrative responsibility seen in the light of citizens’ rights; and a third, which covers the contractual aspect of political responsibility, which is addressed as a category that underlies democracy and governance at a time when we are in a risk society.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="fr"><p><![CDATA[L’objectif de ce texte est de réfléchir sur la responsabilité en tant que concept qui, d’une part, englobe le fonctionnement du système administratif - rendre des comptes, performance professionnelle, etc. - et, d’autre part, influence la confiance des citoyens dans l’administration et le gouvernement. Le thème de la responsabilité est traité autour de trois dimensions analytiques. Un premier niveau organisationnel, où sont abordées les possibilités et les limites de l’accountability; un deuxième niveau, lié à la dimension institutionnelle, considérée comme responsabilité politique et administrative face aux droits des citoyens; et un troisième niveau, la dimension contractuelle de la responsabilité politique, envisagée comme une catégorie constitutive de la démocratie et de la gouvernance à un stade de société à risque.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[En este texto se pretende reflexionar sobre la responsabilidad como concepto que, por un lado, abarca el funcionamiento del sistema administrativo - rendir cuentas, desempeño profesional, etc. - y, por otro lado, como sistema que afecta a la sensación de confianza de los ciudadanos en la administración y en el gobierno. La cuestión de la responsabilidad se trata en torno de tres dimensiones analíticas. En un primer nivel organizativo, se abordan las virtualidades y las limitaciones del accountability; en un segundo nivel, en torno de la dimensión institucional, entendida como responsabilidad política y administrativa frente a los derechos de los ciudadanos; y en un tercer nivel, se aborda la dimensión contractual de la responsabilidad política, ecuaciónada como categoría constitutiva de la democracia y de la gobernación en una fase de la sociedad de riesgo.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Responsabilidade]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[accountability]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[ética]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[administração pública]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[cidadania]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[sociedade de risco]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[poder político]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Responsibility]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[accountability]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[ethics]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[public administration]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[citizenship]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[risk society]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[political power]]></kwd>
<kwd lng="fr"><![CDATA[Responsabilité]]></kwd>
<kwd lng="fr"><![CDATA[accountability]]></kwd>
<kwd lng="fr"><![CDATA[éthique]]></kwd>
<kwd lng="fr"><![CDATA[administration publique]]></kwd>
<kwd lng="fr"><![CDATA[citoyenneté]]></kwd>
<kwd lng="fr"><![CDATA[société à risque]]></kwd>
<kwd lng="fr"><![CDATA[pouvoir politique]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Responsabilidad]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[accountability]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[ética]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[administración pública]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[ciudadanía]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[sociedad de riesgo]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[poder político]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"><B>A RESPONSABILIDADE E A CIDADANIA NA ADMINISTRA&#199;&#195;O    P&#218;BLICA</B> </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <I>Juan Mozzicafreddo</I></FONT> <a href="#back">*</a>    <BR> </P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <U>Resumo</U> Neste texto pretende-se reflectir    acerca da responsabilidade enquanto conceito que, por um lado, abrange o funcionamento    do sistema administrativo &#151; prestar contas, desempenho profissional, etc.    &#151; e, por outro, afecta a produ&#231;&#227;o de confian&#231;a dos cidad&#227;os    na administra&#231;&#227;o e no governo. A quest&#227;o da responsabilidade    ser&#225; tratada em torno de tr&#234;s dimens&#245;es anal&#237;ticas. Um primeiro    n&#237;vel, organizacional, abordando-se as virtualidades e as limita&#231;&#245;es    da <I>accountability</I>; um segundo n&#237;vel, em torno da dimens&#227;o institucional,    entendida como responsabilidade pol&#237;tica e administrativa face aos direitos    dos cidad&#227;os; e, num terceiro n&#237;vel, abordar-se-&#225; a dimens&#227;o    contratual da responsabilidade pol&#237;tica, equacionada como categoria constitutiva    da democracia e da governa&#231;&#227;o numa fase de sociedade de risco. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <U>Palavras-chave</U> Responsabilidade,    <I>accountability</I>, &#233;tica, administra&#231;&#227;o p&#250;blica, cidadania,    sociedade de risco, poder pol&#237;tico. </FONT></P>     <BR>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"><u>Abstract</u> This text offers some thoughts    about responsibility as a concept that on the one hand addresses the way in    which the administrative system functions &#151; in terms of rendering account,    professional performance, etc. &#151; and on the other affects the generation    of trust in the administrative authorities and the government on the part of    the man in the street. The issue of responsibility is analysed on three levels:    an initial organisational one, which looks at the virtualities and limitations    of accountability; a second, which revolves around the institutional aspect,    interpreted as political and administrative responsibility seen in the light    of citizens&#146; rights; and a third, which covers the contractual aspect of    political responsibility, which is addressed as a category that underlies democracy    and governance at a time when we are in a risk society. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <U>Keywords</U> Responsibility, accountability,    ethics, public administration, citizenship, risk society, political power.</FONT></P>     <p>&nbsp;</p>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"><u>R&eacute;sum&eacute;</u> L&#146;objectif    de ce texte est de r&#233;fl&#233;chir sur la responsabilit&#233; en tant que    concept qui, d&#146;une part, englobe le fonctionnement du syst&#232;me administratif    &#151; rendre des comptes, performance professionnelle, etc. &#151; et, d&#146;autre    part, influence la confiance des citoyens dans l&#146;administration et le gouvernement.    Le th&#232;me de la responsabilit&#233; est trait&#233; autour de trois dimensions    analytiques. Un premier niveau organisationnel, o&#249; sont abord&#233;es les    possibilit&#233;s et les limites de l&#146;<I>accountability; </I>un deuxi&#232;me    niveau, li&#233; &#224; la dimension institutionnelle, consid&#233;r&#233;e    comme responsabilit&#233; politique et administrative face aux droits des citoyens;    et un troisi&#232;me niveau, la dimension contractuelle de la responsabilit&#233;    politique, envisag&#233;e comme une cat&#233;gorie constitutive de la d&#233;mocratie    et de la gouvernance &#224; un stade de soci&#233;t&#233; &#224; risque. </FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <U>Mots-cl&#233;s</U> Responsabilit&#233;,    <I>accountability</I>, &#233;thique, administration publique, citoyennet&#233;,    soci&#233;t&#233; &#224; risque, pouvoir politique.</FONT></P>     <p>&nbsp;</p>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"><u>Res&uacute;mene</u> En este texto se    pretende reflexionar sobre la responsabilidad como concepto que, por un lado,    abarca el funcionamiento del sistema administrativo &#151; rendir cuentas, desempe&#241;o    profesional, etc. &#151; y, por otro lado, como sistema que afecta a la sensaci&#243;n    de confianza de los ciudadanos en la administraci&#243;n y en el gobierno. La    cuesti&#243;n de la responsabilidad se trata en torno de tres dimensiones anal&#237;ticas.    En un primer nivel organizativo, se abordan las virtualidades y las limitaciones    del <I>accountability</I>; en un segundo nivel, en torno de la dimensi&#243;n    institucional, entendida como responsabilidad pol&#237;tica y administrativa    frente a los derechos de los ciudadanos; y en un tercer nivel, se aborda la    dimensi&#243;n contractual de la responsabilidad pol&#237;tica, ecuaci&#243;nada    como categor&#237;a constitutiva de la democracia y de la gobernaci&#243;n en    una fase de la sociedad de riesgo. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <U>Palabras-clav</U>e Responsabilidad,    <I>accountability</I>, &#233;tica, administraci&#243;n p&#250;blica, ciudadan&#237;a,    sociedad de riesgo, poder pol&#237;tico.</FONT></P>     <p>&nbsp; </p>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <B>A responsabilidade como categoria central    do sistema administrativo</B> </FONT></P>     <BR>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <a name="top1"></a>Niklas Luhmann perguntou-se    porque &#233; que o indiv&#237;duo seria honesto no escuro?<FONT COLOR="#1f1a17"><SUP><a href="#1">1</a></SUP>    Porque ele assim o deseja ou porque h&#225; regras e procedimentos de controlo    dos comportamentos? (Luhmann, 1989). &#201; natural que n&#227;o se possa responder    univocamente a esta quest&#227;o. Mas &#233; normal que nos sirva de reflex&#227;o    sobre a responsabilidade e a &#233;tica no funcionamento dos sistemas administrativos    e pol&#237;ticos.</FONT> </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Tendo como pano de fundo o processo de    moderniza&#231;&#227;o dos servi&#231;os p&#250;blicos e aceitando que &#233;    poss&#237;vel fazer uma distin&#231;&#227;o entre a mudan&#231;a da administra&#231;&#227;o    p&#250;blica, num amplo sentido, como mudan&#231;a na sua rela&#231;&#227;o    com o cidad&#227;o e, num sentido restrito, como mudan&#231;a na estrutura interna    do sistema administrativo (Pitschas, 2001), penso que a quest&#227;o da responsabilidade    &#233; um instrumento anal&#237;tico que permite articular estas duas dimens&#245;es.    Isto &#233; tanto mais importante quanto, face &#224; diferencia&#231;&#227;o    dos sistemas sociais e &#224; complexidade dos actos e fun&#231;&#245;es, torna-se    necess&#225;rio dispor de uma generaliza&#231;&#227;o de s&#237;mbolos que exprimam    a unidade do sistema: a responsabilidade pol&#237;tica e &#233;tica &#233; um    deles (Luhmann, 1980). A responsabilidade como conceito, por um lado, abrange    o funcionamento do sistema administrativo &#151; prestar contas dos actos e    decis&#245;es, cumprir prazos e procedimentos, desempenho profissional, comportamentos    neutros e impessoais, etc. &#151; e, por outro, afecta a produ&#231;&#227;o    (ou n&#227;o) de confian&#231;a do cidad&#227;o no sistema, na difus&#227;o    da &#233;tica profissional e na realiza&#231;&#227;o eficaz dos programas p&#250;blicos,    como valor de legitima&#231;&#227;o do funcionamento da administra&#231;&#227;o.    A ades&#227;o dos indiv&#237;duos ao processo de moderniza&#231;&#227;o e de    racionaliza&#231;&#227;o da administra&#231;&#227;o &#233;, al&#233;m de um    acto que diz respeito ao pr&#243;prio interesse, um acto de confian&#231;a na    forma como a &#233;tica profissional &#233; respeitada pela autoridade.</FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> A &#233;tica &#233; hoje um valor em relativo    decl&#237;nio, mas sem confian&#231;a nos comportamentos e nos processos, n&#227;o    haver&#225; ades&#227;o a uma reforma modernizadora. A &#233;tica profissional    &#233; um procedimento e um modelo de ac&#231;&#227;o. Ora, uma pr&#225;tica    administrativa e pol&#237;tica alheada das exig&#234;ncias dos cidad&#227;os    em mat&#233;ria de responsabilidade face &#224; utiliza&#231;&#227;o dos recursos    p&#250;blicos (menosprezando os programas de <I>accountability</I>, ou seja,    a obriga&#231;&#227;o de responder pelos actos e resultados), face &#224;s decis&#245;es    vinculantes que afectam os indiv&#237;duos e face aos riscos e incertezas da    sociedade, aprofunda o d&#233;fice de legitimidade e de desempenho dos sistemas    administrativo e pol&#237;tico. Nesse sentido o conceito de responsabilidade,    que, no nosso entender, vai al&#233;m da no&#231;&#227;o de <I>accountability,    </I>constitui um dos fundamentos contratuais da vida em sociedade e da confian&#231;a    nas institui&#231;&#245;es pol&#237;ticas e administrativas. O conceito de responsabilidade    assegura o princ&#237;pio tanto da utiliza&#231;&#227;o e presta&#231;&#227;o    de contas dos recursos p&#250;blicos e da autoridade pol&#237;tica e administrativa,    como o princ&#237;pio de precau&#231;&#227;o e seguran&#231;a das sociedades    cada vez mais complexas. </FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> O objectivo deste artigo &#233; aprofundar    a quest&#227;o da responsabilidade em tr&#234;s n&#237;veis. Uma dimens&#227;o    <I>organizacional</I>, enquanto funcionamento do sistema administrativo e presta&#231;&#227;o    de contas dos resultados; uma dimens&#227;o <I>institucional</I>, entendida    como responsabilidade pol&#237;tica e administrativa face aos direitos da cidadania;    e, por &#250;ltimo, uma <I>dimens&#227;o contratual</I> da responsabilidade    pol&#237;tica, entendida como categoria constitutiva da democracia numa fase    de sociedade de risco<I>. </I>Esta distin&#231;&#227;o &#233; naturalmente arbitr&#225;ria    e tem apenas por fun&#231;&#227;o delimitar melhor as diferentes compet&#234;ncias    e obriga&#231;&#245;es de cada um dos n&#237;veis. A categoria de cidadania,    como matriz de integra&#231;&#227;o social e sist&#233;mica, percorre cada uma    das tr&#234;s dimens&#245;es do cidad&#227;o, como contribuinte, como eleitor    e como part&#237;cipe da sociedade. A categoria de cidadania, operando como    mediadora entre os indiv&#237;duos e as estruturas sociais, constitui-se como    uma forma especial de organizar o espa&#231;o pol&#237;tico e onde assentam    a diferencia&#231;&#227;o, a integra&#231;&#227;o, as tens&#245;es e as orienta&#231;&#245;es    sociais e organizacionais da vida colectiva em democracia. </FONT></P>     <BR>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <B>A dimens&#227;o organizacional: </B><I><B>accountability</B></I></FONT>    <BR> </P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> A responsabilidade sobre os actos e as    fun&#231;&#245;es do sistema administrativo tem vindo a ser equacionada em torno    do conceito de <I>accountability</I>, interpretado como a <I>obriga&#231;&#227;o    de responder pelos resultados</I> (Ara&#250;jo, 2000)<I>, </I>no sentido do    controlo or&#231;amental e organizacional sobre os actos administrativos, do    respeito pela legalidade dos procedimentos e da responsabiliza&#231;&#227;o    pelas consequ&#234;ncias da execu&#231;&#227;o das pol&#237;ticas p&#250;blicas.</FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Os m&#233;todos de controlo na administra&#231;&#227;o    p&#250;blica assentam, normalmente, no controlo hier&#225;rquico interno sobre    as compet&#234;ncias e fun&#231;&#245;es, no controlo da presta&#231;&#227;o    de contas dos programas e pol&#237;ticas, no controlo normativo pr&#233;vio    &#151; orienta&#231;&#245;es estipulando <I>ex-antes</I> os procedimentos administrativos    de controlo a serem observados &#151; e nas auditorias internas e externas &#224;    administra&#231;&#227;o por entidades certificadas ou por &#243;rg&#227;os de    soberania. Certamente que esta pan&#243;plia de instrumentos n&#227;o indica    a efectividade dos mesmos: o descontrolo sobre os actos e a falta de responsabilidade    perante o cidad&#227;o &#151; desde os prazos de respostas at&#233; o controlo    dos gastos, passando pela efici&#234;ncia da fun&#231;&#227;o &#151; por parte    do sistema administrativo e da autoridade pol&#237;tica s&#227;o, na nossa sociedade,    alguns dos elementos fundamentais do d&#233;fice de confian&#231;a e da opacidade    da administra&#231;&#227;o p&#250;blica e do poder pol&#237;tico. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> O controlo externo, nomeadamente a publicidade    dos actos, as informa&#231;&#245;es veiculadas pelo sistema de comunica&#231;&#227;o    social, a abertura dos processos (audi&#234;ncias p&#250;blicas) antes da tomada    de decis&#227;o, a interven&#231;&#227;o orientadora e cr&#237;tica dos grupos    de interesse p&#250;blico, bem como o funcionamento do pr&#243;prio mercado,    apesar da sua import&#226;ncia crescente no controlo exterior do sistema administrativo,    n&#227;o t&#234;m vindo a ser suficientes para inverter a tend&#234;ncia da    insuficiente credibilidade, em mat&#233;ria de responsabilidade, da administra&#231;&#227;o    p&#250;blica e da autoridade pol&#237;tica. A actual difus&#227;o do m&#233;todo    de <I>accountability</I> &#151; obriga&#231;&#227;o de responder pelos resultados    &#151;, origin&#225;rio da tradi&#231;&#227;o das organiza&#231;&#245;es privadas    e das institui&#231;&#245;es simples, apresenta-se, em teoria, como a solu&#231;&#227;o    do problema da responsabilidade da administra&#231;&#227;o p&#250;blica. A ideia    da <I>accountability</I>, ou da obriga&#231;&#227;o de prestar contas dos resultados,    foi sendo transposta para as entidades p&#250;blicas como instrumento do controlo    financeiro, tanto do ponto de vista do or&#231;amento dos programas e medidas    implementadas, como em torno da rela&#231;&#227;o custos/benef&#237;cio, ou    seja, crit&#233;rios orientados pelos indicadores da efici&#234;ncia e do controlo    or&#231;amental. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Neste aspecto, deve assinalar-se que o    princ&#237;pio da <I>accountability</I> tem um forte potencial na reforma da    administra&#231;&#227;o p&#250;blica, nomeadamente no que se refere &#224; &#234;nfase    posta na t&#233;cnica de controlo dos abusos or&#231;amentais, na seguran&#231;a    relativa &#224; utiliza&#231;&#227;o dos recursos p&#250;blicos, bem como no    processo de aprendizagem no controlo dos custos e da gest&#227;o da qualidade    (Wolf, 2000) dos resultados. Contudo, no que diz respeito ao princ&#237;pio    de prestar contas dos resultados, parece haver actualmente uma tend&#234;ncia    para a desloca&#231;&#227;o dos aspectos legais, hier&#225;rquicos e pol&#237;ticos    para, em contrapartida, enfatizar os aspectos financeiros e econ&#243;micos    (Romzek, 2000), particularmente nos custos dos programas e de pessoal. O processo    da <I>accountability</I>, portanto, &#233; utilizado como meio n&#227;o apenas    de controlar a utiliza&#231;&#227;o dos recursos p&#250;blicos, segundo crit&#233;rios    e processos de apresenta&#231;&#227;o de contas e resultados, mas tamb&#233;m    como maneira de estimular ganhos econ&#243;micos e efici&#234;ncia com respeito    aos recursos p&#250;blicos. Hoje em dia n&#227;o faltam raz&#245;es para tal    preocupa&#231;&#227;o: desde o problema do d&#233;fice fiscal, do peso do sector    p&#250;blico na economia e dos gastos com o pessoal, at&#233; &#224; tend&#234;ncia    para o incremento regular da carga fiscal no rendimento dos indiv&#237;duos    e das empresas. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Contudo, o conceito de <I>accountability</I>,    apesar da sua centralidade na presta&#231;&#227;o de contas dos actos administrativos    e na defini&#231;&#227;o, formula&#231;&#227;o e controlo das pol&#237;ticas    p&#250;blicas (Peters, 1995), nomeadamente nos indicadores da rela&#231;&#227;o    resultados/custos, parece ser menos pertinente quando se trata da qualidade    dos produtos, da racionalidade das medidas e da equidade da utiliza&#231;&#227;o,    ou mesmo dos crit&#233;rios de efici&#234;ncia dos recursos p&#250;blicos. Para    estes resultados mais qualitativos, parece n&#227;o haver indicadores adequados    no modelo financeiro da <I>accountability. </I>O princ&#237;pio da <I>accountability    </I>na administra&#231;&#227;o p&#250;blica n&#227;o pode ser reduzido a uma    quest&#227;o t&#233;cnica, pois trata-se de uma quest&#227;o democr&#225;tica    (Wolf, 2000). &#201; nesse contexto que se nos afigura importante abordar a    quest&#227;o da obriga&#231;&#227;o de responder pelos resultados, num registo    mais pol&#237;tico, onde o problema da responsabilidade pela utiliza&#231;&#227;o    dos recursos p&#250;blicos se relaciona mais amplamente com a cidadania e a    responsabilidade pol&#237;tica. Afigura-se que a import&#226;ncia de prestar    contas dos resultados n&#227;o pode visar apenas a efici&#234;ncia das pol&#237;ticas,    mas tamb&#233;m o tipo de orienta&#231;&#227;o prevalecente numa sociedade democr&#225;tica.    Na terceira parte deste artigo voltaremos a esta quest&#227;o problem&#225;tica.    Por agora e ainda dentro deste ponto, pensamos ser necess&#225;rio, para uma    melhor compreens&#227;o das virtualidades e dos limites das t&#233;cnicas do    <I>accountability</I>, tecer algumas considera&#231;&#245;es sobre os problemas    que este procedimento levanta na nossa administra&#231;&#227;o, tanto ao n&#237;vel    da actual estrutura organizacional da administra&#231;&#227;o p&#250;blica,    como ao n&#237;vel dos comportamentos e do funcionamento do pessoal do sector    p&#250;blico.</FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Em primeiro lugar, as reformas que entretanto    t&#234;m vindo a ser introduzidas na administra&#231;&#227;o p&#250;blica, nomeadamente    a altera&#231;&#227;o das fronteiras do sector p&#250;blico, exemplificada no    recurso &#224; subcontrata&#231;&#227;o, nas parcerias entre p&#250;blico, privado    e associativo e na delega&#231;&#227;o de compet&#234;ncias, contribuem para    obscurecer o princ&#237;pio da obriga&#231;&#227;o de prestar contas dos resultados    e da gest&#227;o dos recursos p&#250;blicos. Com efeito, os sistemas de subcontrata&#231;&#227;o    e de parcerias, tend&#234;ncia em aumento nesta fase do estado regulador e de    esbatimento das fronteiras do sector p&#250;blico, acarretam alguma dispers&#227;o    da autoridade e das entidades &#224;s quais &#233; devido a presta&#231;&#227;o    de contas dos resultados de gest&#227;o e de utiliza&#231;&#227;o dos recursos    p&#250;blicos (Walker, 2002). </FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> O sistema de subcontrata&#231;&#227;o praticado    no sector p&#250;blico difere do sistema de contrata&#231;&#227;o entre duas    entidades privadas independentes, na medida em que, por um lado, h&#225; mais    entidades envolvidas e, por outro, h&#225; uma separa&#231;&#227;o entre o fornecimento    e o financiamento. A complexidade relacional entre as organiza&#231;&#245;es    limita a clareza das responsabilidades pelos actos de gest&#227;o e pelo controlo    dos resultados. Nestes sistemas h&#225; tr&#234;s tipos de rela&#231;&#245;es:    o cliente com o fornecedor, o fornecedor com o financiador e o cidad&#227;o-cliente    com o financiador. A hierarquia das responsabilidades e a defini&#231;&#227;o    dos crit&#233;rios de aprecia&#231;&#227;o da obriga&#231;&#227;o de responder    pelos resultados tornam-se mais opacas e casu&#237;sticas. Neste sentido, a    complexidade do modelo organizacional da administra&#231;&#227;o p&#250;blica    torna mais dif&#237;cil, sen&#227;o menos transparente, o processo de <I>accountability</I>.    </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Em segundo lugar e da mesma maneira que    no precedente, a introdu&#231;&#227;o de ag&#234;ncias e institutos independentes    afecta o princ&#237;pio de presta&#231;&#227;o de contas sobre os resultados    e o controlo dos gastos, seja porque h&#225; v&#225;rias entidades envolvidas    com compet&#234;ncias de auditorias &#151; entidades administrativas e &#243;rg&#227;os    de soberania &#151;, seja porque n&#227;o &#233; clara a delimita&#231;&#227;o    de responsabilidades e a compatibiliza&#231;&#227;o entre a autonomia de gest&#227;o    e de produ&#231;&#227;o por objectivos das ag&#234;ncias e institutos p&#250;blicos    independentes e os crit&#233;rios de responsabiliza&#231;&#227;o oriundos da    autoridade administrativa e pol&#237;tica (Aucoin e Heintzman, 2000).</FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Em terceiro lugar, o modo de funcionamento    da administra&#231;&#227;o, nomeadamente os princ&#237;pios organizativos e    comportamentais em que assenta, em grande parte, o servi&#231;o p&#250;blico,    limitam as virtualidades do modelo de controlo dos custos, da responsabilidade    pelos actos administrativos e da presta&#231;&#227;o de contas face a entidades    imparciais. A potencialidade do sistema de <I>accountability</I>, em termos    de moderniza&#231;&#227;o e de racionaliza&#231;&#227;o dos servi&#231;os p&#250;blicos,    pressup&#245;e um funcionamento pelo menos estandardizado&#151; segundo os crit&#233;rios    profissionais dos actos de gest&#227;o &#151; da administra&#231;&#227;o p&#250;blica.    Ora, pensamos que h&#225; v&#225;rios aspectos a ter em conta na quest&#227;o    da responsabilidade pelos actos de gest&#227;o e do respeito pelos procedimentos    administrativos definidos. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Por um lado, a descoordena&#231;&#227;o    dos v&#225;rios subsistemas da administra&#231;&#227;o p&#250;blica, o fechamento    do processo da decis&#227;o, num &#226;mbito de fragmenta&#231;&#227;o da mem&#243;ria    administrativa e processual, n&#227;o permitem que as decis&#245;es e as medidas    de controlo e fiscaliza&#231;&#227;o formem doutrina e precedentes na acumula&#231;&#227;o    de saber. A descontinuidade administrativa limita a fiscaliza&#231;&#227;o regular    e continuada dos actos administrativos e de controlo dos programas. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Por outro lado, a predomin&#226;ncia de    um ambiente de trabalho sem demasiado controlo interno e externo, privilegia    uma forma de recrutamento pr&#243;xima da cultura clientelar e do conhecimento    que, por sua vez, fazem com que o desempenho profissional, a fiscaliza&#231;&#227;o,    o controlo dos actos, estejam imbu&#237;dos de um relativo subjectivismo, de    compromissos e favores que limitam a objectividade dos procedimentos. A <I>coopta&#231;&#227;o</I>    &#233; uma pr&#225;tica que n&#227;o se limita apenas aos servi&#231;os p&#250;blicos    administrativos. Tamb&#233;m n&#227;o se pode dizer que toda a administra&#231;&#227;o    partilha destas caracter&#237;sticas: &#233; claro que existem situa&#231;&#245;es    diferenciadas e segmentos ou sectores cujo desempenho e responsabiliza&#231;&#227;o    s&#227;o de assinalar. Trata-se, por&#233;m, de observar que, n&#227;o obstante    os exemplos de excel&#234;ncia recentemente desenvolvidos (Mozzicafreddo, 2000),    a regularidade de comportamentos disfuncionais, uma das caracter&#237;sticas    da nossa administra&#231;&#227;o p&#250;blica &#151; ajudada pelo d&#233;fice    de responsabilidade e de &#233;tica profissional da esfera pol&#237;tica &#151;,    tem vindo a tornar-se mais evidente. </FONT></P>     <BR>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <B>A dimens&#227;o pol&#237;tica e institucional    da responsabilidade</B></FONT>    <BR> </P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> No estado de direito, a ideia de responsabilidade    assenta num sistema normativo que define a sua fundamenta&#231;&#227;o legitimadora    na prossecu&#231;&#227;o e protec&#231;&#227;o dos direitos do cidad&#227;o    e na defesa do cidad&#227;o enquanto agente portador de um estatuto pr&#243;prio    no tecido social e pol&#237;tico. A categoria de cidadania constitui-se como    uma forma especial e hist&#243;rica de organizar o espa&#231;o pol&#237;tico    da sociedade. A responsabilidade, como elemento distintivo da administra&#231;&#227;o    e da governa&#231;&#227;o, implica a utiliza&#231;&#227;o de procedimentos e    de m&#233;todos de actua&#231;&#227;o, numa perspectiva da constru&#231;&#227;o    de uma <I>sociedade de confian&#231;a</I>, associando cidad&#227;os, eleitos    e decisores, na constru&#231;&#227;o da democracia (Albertini, 2000; Beaud e    Blanquer, 1999).</FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Parece-nos importante, para melhor precis&#227;o    da quest&#227;o da responsabilidade pol&#237;tica, abordar este problema em    dois n&#237;veis que, embora relacionados, remetem para argumenta&#231;&#227;o    espec&#237;fica. </FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<BR>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <I>Legitimidade e responsabilidade</I>    </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Ser&#225; que a efici&#234;ncia nas contas    p&#250;blicas e a racionaliza&#231;&#227;o no controlo financeiro dos resultados    equivale a democraticidade dos actos de administra&#231;&#227;o? Ser&#225; que    o aumento da responsabilidade pelos actos de gest&#227;o p&#250;blica equivale    a responsabilidade pol&#237;tica do sistema de governo? Certamente que contribuem    poderosamente para uma melhor utiliza&#231;&#227;o dos recursos colectivos e,    portanto, para o funcionamento democr&#225;tico do sistema administrativo. Pensamos,    contudo, que esta situa&#231;&#227;o, que est&#225; longe de corresponder &#224;    realidade quotidiana da nossa sociedade, n&#227;o responde adequadamente &#224;s    necessidades de legitima&#231;&#227;o do sistema administrativo e pol&#237;tico    de governa&#231;&#227;o. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> O respeito pelos preceitos legais, o controlo    das contas e a gest&#227;o eficiente dos actos e das medidas administrativas,    essenciais a uma administra&#231;&#227;o racional e transparente, n&#227;o podem    anular ou negligenciar a legitimidade das pol&#237;ticas e da utiliza&#231;&#227;o    dos recursos colectivos: a responsabilidade significa que o poder e, portanto,    a autoridade administrativa, deve justificar-se perante os cidad&#227;os. Em    concreto, o que parece ser central no problema da responsabilidade pol&#237;tica    &#233; a gest&#227;o das consequ&#234;ncias das pol&#237;ticas e dos programas    p&#250;blicos que se implementam, ou seja, as consequ&#234;ncias da escolha    efectuada pela autoridade pol&#237;tica, no sentido de orienta&#231;&#245;es    e valores das escolhas pol&#237;ticas. A confian&#231;a nas pol&#237;ticas p&#250;blicas    passa, necessariamente, pelo crivo da presta&#231;&#227;o de contas e da transpar&#234;ncia    na utiliza&#231;&#227;o dos recursos p&#250;blicos, mas deve assegurar, igualmente,    a equidade das pol&#237;ticas e da utiliza&#231;&#227;o dos recursos colectivos    e a responsabilidade dos actos de administra&#231;&#227;o e de governo. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Aos indicadores de efici&#234;ncia e de    economia na gest&#227;o dos recursos p&#250;blicos devem juntar-se indicadores    de avalia&#231;&#227;o da qualidade e justi&#231;a desses mesmos programas:    os indicadores que medem a positividade do controlo dos custos or&#231;amentais    e da racionaliza&#231;&#227;o dos actos administrativos dos programas de combate    &#224; pobreza ser&#227;o insuficientes, em termos de indicadores de equidade,    se o n&#237;vel de pobreza n&#227;o diminuir. Pensamos, ainda, que dificilmente    aumentar&#225; a confian&#231;a dos cidad&#227;os nas institui&#231;&#245;es    pol&#237;ticas se, apesar da efici&#234;ncia da m&#225;quina fiscal na arrecada&#231;&#227;o    das receitas e a despeito das economias de gest&#227;o da mesma, o pr&#243;prio    sistema for injusto na distribui&#231;&#227;o da carga fiscal, como &#233;,    ali&#225;s reconhecidamente, o nosso sistema. A realiza&#231;&#227;o dos valores    da cidadania implica, de maneira cred&#237;vel, a concilia&#231;&#227;o entre    a efici&#234;ncia e a justi&#231;a na esfera dos actos de administra&#231;&#227;o    e de governo da sociedade. Na quest&#227;o da cidadania o sistema jur&#237;dico    e pol&#237;tico tem preced&#234;ncia sobre a ordem funcional: os princ&#237;pios    de gest&#227;o organizacional dos servi&#231;os p&#250;blicos s&#227;o sempre    os de uma gest&#227;o para o <I>bem p&#250;blico ou comum</I>, o qual est&#225;    sujeito &#224; prioridade do sistema jur&#237;dico e pol&#237;tico (Pitschas,    2001). </FONT></P>     <BR>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <I>Objectiva&#231;&#227;o da responsabilidade</I>    </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Com vista a reflectir sobre a quest&#227;o    da responsabilidade pol&#237;tica, para al&#233;m da quest&#227;o sobre o contexto    jur&#237;dico da responsabilidade dos decisores, interessa, para os objectivos    deste texto, tecer algumas considera&#231;&#245;es acerca do debate que tem    vindo a ser levantado a prop&#243;sito do d&#233;fice de confian&#231;a nas    institui&#231;&#245;es pol&#237;ticas e administrativas. A responsabilidade    da fun&#231;&#227;o p&#250;blica est&#225; condicionada, por um lado, pelo facto    de o exerc&#237;cio do poder ter por objectivo natural a obten&#231;&#227;o    de resultados eficazes e, por outro, pela possibilidade, inerente &#224; fun&#231;&#227;o,    de se ser sancionado positiva ou negativamente: n&#227;o pode haver responsabilidade    pela fun&#231;&#227;o sem san&#231;&#227;o (Coicaud, 1999). </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Para al&#233;m da responsabilidade pol&#237;tica    propriamente dita, ou seja, a responsabilidade pela presta&#231;&#227;o de contas    perante os eleitores e perante os &#243;rg&#227;os de soberania, nas suas v&#225;rias    dimens&#245;es de mo&#231;&#227;o de confian&#231;a, de rejei&#231;&#227;o,    de demiss&#227;o, interessa, neste caso, considerar a responsabilidade pol&#237;tica    e administrativa enquanto obriga&#231;&#227;o de prestar contas pelos actos    praticados no exerc&#237;cio da fun&#231;&#227;o. Tanto ao n&#237;vel da administra&#231;&#227;o,    como da autoridade pol&#237;tica, &#233; de admitir, em termos de responsabilidade    da fun&#231;&#227;o, que a <I>colectividade p&#250;blica</I>, nomeadamente o    estado, as c&#226;maras, a administra&#231;&#227;o, t&#234;m o dever de reparar    as consequ&#234;ncias da m&#225; organiza&#231;&#227;o ou do n&#227;o funcionamento    da administra&#231;&#227;o (Moreau, 1986). Os actos do governo e da administra&#231;&#227;o    n&#227;o podem deixar de ter san&#231;&#227;o administrativa ou penal pela falta    ou culpa do servi&#231;o, seja culpa da organiza&#231;&#227;o e do funcionamento    &#151; an&#243;nima &#151;, seja culpa individual motivada pela ac&#231;&#227;o    pessoal. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> A ideia de que os funcion&#225;rios e os    agentes pol&#237;ticos s&#227;o respons&#225;veis perante a autoridade hier&#225;rquica    e que estes s&#227;o respons&#225;veis perante os &#243;rg&#227;os de soberania    est&#225; bastante longe da realidade. A responsabilidade sem san&#231;&#227;o    &#151; para al&#233;m do normal e regular acto de san&#231;&#227;o eleitoral,    positivo ou negativo &#151; n&#227;o s&#243; &#233; um dos principais elementos    do d&#233;fice de credibilidade do sistema administrativo e pol&#237;tico, da    perca de confian&#231;a nas institui&#231;&#245;es, como &#233; uma das principais    raz&#245;es do mau funcionamento da administra&#231;&#227;o p&#250;blica. Nesse    contexto, &#233; importante ter presente que o valor pedag&#243;gico e processual,    no seio da administra&#231;&#227;o p&#250;blica, da justi&#231;a comutativa,    ou seja, do dever p&#250;blico de justa indemniza&#231;&#227;o compensat&#243;ria    pela falta, independentemente da natureza il&#237;cita do acto praticado, imp&#245;e-se    ao estado ou &#224; administra&#231;&#227;o, exclusivamente, com fundamento    no princ&#237;pio da igualdade dos cidad&#227;os perante os encargos p&#250;blicos    (Brito, 2002). </FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> O facto de os agentes terem que responder    pelos seus actos administrativos ou decis&#243;rios obriga, em termos de procedimentos    do sistema administrativo, a terem um desempenho profissional positivo, tanto    em termos de prazos e de qualidade do acto, como da racionalidade e transpar&#234;ncia    do funcionamento. A irresponsabilidade do sistema administrativo e da autoridade    pol&#237;tica, em termos de funcionamento e de respeito pelos preceitos jur&#237;dicos    e pol&#237;ticos dos direitos dos cidad&#227;os, &#233; directamente proporcional    &#224; insufici&#234;ncia da san&#231;&#227;o, positiva ou negativa, pelos actos    de gest&#227;o p&#250;blica. Ali&#225;s, &#233; razo&#225;vel considerar, e    veremos este assunto no &#250;ltimo ponto deste texto, que o decl&#237;nio da    responsabilidade pelos actos de administra&#231;&#227;o e de governa&#231;&#227;o,    est&#225; na base do aumento da<I> jurisdiza&#231;&#227;o </I>da sociedade e    das expectativas de responsabilidade penal e administrativa dos actos decis&#243;rios.</FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Assinale-se ainda, a prop&#243;sito da    responsabilidade no funcionamento do sistema administrativo e da autoridade    pol&#237;tica, que a disfuncionalidade da gest&#227;o p&#250;blica tem, igualmente,    por base raz&#245;es organizacionais e culturais, devido, justamente, &#224;    insufici&#234;ncia de regras e procedimentos de actua&#231;&#227;o orientadores    da ac&#231;&#227;o administrativa. As formas organizativas do trabalho, por    um lado, carentes de suficientes qualifica&#231;&#245;es, tanto ao n&#237;vel    de quadros superiores como ao n&#237;vel administrativo, e com reduzida produtividade    em termos de horas/produto e em termos de tecnologias de apoio &#224; gest&#227;o,    e, por outro, dominadas pelas formas centralizadas das decis&#245;es, com circuitos    hier&#225;rquicos e segmentados de responsabilidades, limitam o seguimento dos    processos, a leitura atenta e conscienciosa dos dossi&#234;s, a observ&#226;ncia    dos prazos e normas: incidem, em suma, negativamente na responsabiliza&#231;&#227;o    individual pelo desempenho do servi&#231;o p&#250;blico. A aus&#234;ncia de    san&#231;&#227;o, pela n&#227;o observ&#226;ncia das normas de funcionamento    e da fiscaliza&#231;&#227;o regular das decis&#245;es estabelecidas, &#233;    igualmente um dos obst&#225;culos ao princ&#237;pio de responsabilidade e credibilidade    do sistema. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Por outro lado, e relativamente &#224;    esfera pol&#237;tica, nomeadamente ao n&#237;vel dos altos cargos pol&#237;ticos    e institucionais, a pr&#225;tica exagerada do <I>particularismo institucional</I>    (Ferrera, Hemerijk e Rhodes, 2000), ou seja, as pr&#225;ticas que encorajam    o corporativismo e as rela&#231;&#245;es clientelares, onde n&#227;o &#233;    raro observar a mistura de agentes privados e p&#250;blicos nas institui&#231;&#245;es    p&#250;blicas, limita a efic&#225;cia do controlo, da fiscaliza&#231;&#227;o    e da observ&#226;ncia das normas. Neste contexto, as ac&#231;&#245;es administrativas    e pol&#237;ticas, consistentes no normal prosseguimento dos dossi&#234;s, no    andamento dos inqu&#233;ritos e avalia&#231;&#245;es, tornam-se, com excep&#231;&#227;o    de algumas exemplares ac&#231;&#245;es fiscalizadoras com forte impacto medi&#225;tico,    casu&#237;sticas e instrumentais. Observe-se, contudo, que o <I>particularismo    institucional</I>, sendo uma realidade pol&#237;tica inerente aos regimes democr&#225;ticos,    onde a pluralidade de interesses, as necessidades de alian&#231;as pol&#237;ticas    que apoiam a estabilidade dos governos, fazem parte das estrat&#233;gias dos    executivos, n&#227;o pode limitar os objectivos e a legitimidade democr&#225;tica    nem, o que &#233; por demais evidente, apresentar-se como uma das caracter&#237;sticas    mais salientes no lugar de um modelo de &#233;tica pol&#237;tica e de isen&#231;&#227;o    p&#250;blica. </FONT></P>     <BR>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <B>A responsabilidade da administra&#231;&#227;o    face &#224; sociedade de risco</B></FONT>    <BR> </P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> O acumular de situa&#231;&#245;es de risco    e de incertezas em consequ&#234;ncia do desenvolvimento da sociedade e, sobretudo,    da complexidade e das formas desse desenvolvimento, coloca a quest&#227;o do    alcance e dos limites da responsabilidade p&#250;blica, relativamente &#224;    sociedade democr&#225;tica, numa outra perspectiva, complementar, certamente,    mas espec&#237;fica.</FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Como uma primeira observa&#231;&#227;o    de apresenta&#231;&#227;o do problema, vale a pena lembrar a dimens&#227;o das    incertezas e das situa&#231;&#245;es de risco da vida em comum que se manifestam    actualmente, quer na rua, nas estradas e pontes, nos locais de trabalho, nos    hospitais e escolas, quer nos espa&#231;os l&#250;dicos nocturnos, nos parques    de divertimentos, etc. As incertezas e as situa&#231;&#245;es de risco manifestam-se,    igualmente, no &#226;mbito do controlo social, ambiental e t&#233;cnico, adequado    &#224; preserva&#231;&#227;o das condi&#231;&#245;es ambientais, na manipula&#231;&#227;o    gen&#233;tica dos alimentos, no &#226;mbito das novas tecnologias e nos problemas    da protec&#231;&#227;o da privacidade. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Os problemas com as situa&#231;&#245;es    imprevistas, com as incertezas e inseguran&#231;as dos cidad&#227;os n&#227;o    s&#227;o, por&#233;m, novos na nossa sociedade. A sua visibilidade &#233; hoje    maior devido, sobretudo, &#224; acumula&#231;&#227;o de situa&#231;&#245;es    de ruptura t&#233;cnica e social, ao aumento de expectativas dos cidad&#227;os    e, ainda, &#224; manifesta omiss&#227;o pol&#237;tica em implementar programas    de manuten&#231;&#227;o dos equipamentos colectivos e de fiscaliza&#231;&#227;o    das situa&#231;&#245;es irregulares. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Num segundo ponto de apresenta&#231;&#227;o    do problema, consideramos que o aumento das situa&#231;&#245;es de risco e de    incerteza verificado &#233; um dos factores, entre outros, que estimulam a tend&#234;ncia    para a <I>jurisdiza&#231;&#227;o</I> das rela&#231;&#245;es sociais. A tend&#234;ncia    actual de resolu&#231;&#227;o dos problemas pela via jur&#237;dica, por um lado,    encoraja o sentimento e a ideologia da <I>vitimiza&#231;&#227;o</I>, com o consequente    processo de indemniza&#231;&#227;o e, simultaneamente, a exig&#234;ncia de novas    regras de regula&#231;&#227;o e, por outro, esta tend&#234;ncia para a <I>criminaliza&#231;&#227;o</I>    ou responsabiliza&#231;&#227;o pol&#237;tica e administrativa pode ser interpretada    como uma <I>nova sensibilidade pol&#237;tica</I>, que traduz uma percep&#231;&#227;o    da indiferen&#231;a dos poderosos (da esfera pol&#237;tica e administrativa)    pelo sofrimento do cidad&#227;o comum. Esta sensibilidade apresenta-se como    uma procura de responsabiliza&#231;&#227;o individual, pagadora face a um quotidiano    vivido como injusto e incerto: &#233; uma<I> reivindica&#231;&#227;o pol&#237;tica</I>    (Beaud, 2000)<I>, </I>entendida como uma exig&#234;ncia dos cidad&#227;os, face    ao estado e &#224; elite pol&#237;tica e administrativa, de responsabilidade    pol&#237;tica pelos seus actos. </FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Pretende-se, assim, nesta &#250;ltima parte    do texto, reflectir sobre as diferentes fases da evolu&#231;&#227;o sociol&#243;gica    da responsabilidade, nas quais e num contexto de direitos do cidad&#227;o, as    incertezas e o risco foram sendo estruturados. Digamos, em termos de quest&#245;es    problem&#225;ticas, que a no&#231;&#227;o da responsabilidade e da culpa percorre    fases distintas. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> A quest&#227;o da responsabilidade, relativamente    &#224;s incertezas dos indiv&#237;duos e aos riscos que surgem na vida em sociedade,    tem vindo a sofrer significativas transforma&#231;&#245;es ao longo do processo    de individualiza&#231;&#227;o das sociedades. Por um lado, o processo social    de individualiza&#231;&#227;o tem conduzido a um distanciamento dos indiv&#237;duos    relativamente &#224;s comunidades tradicionais de perten&#231;a e a uma depend&#234;ncia    institucional, laboral e urbana, que dificilmente podem, de maneira eficaz,    funcionar como factores de integra&#231;&#227;o. &#201; nessa nova rela&#231;&#227;o    de depend&#234;ncia que se situa a expans&#227;o das incertezas com as quais    o indiv&#237;duo se confronta. Por outro lado, a no&#231;&#227;o de risco &#233;    evolutiva e insepar&#225;vel da ideia de probabilidade &#151; c&#225;lculo das    consequ&#234;ncias poss&#237;veis. A ideia de risco sup&#245;e que as ac&#231;&#245;es    n&#227;o est&#227;o garantidas &#224; partida. Al&#233;m do mais, a sociedade    de risco &#233; uma sociedade orientada para o futuro: assim, desligar-se do    passado e das comunidades e institui&#231;&#245;es de integra&#231;&#227;o introduz    incertezas quanto ao futuro da ac&#231;&#227;o (Giddens, 2000).</FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> A quest&#227;o da responsabilidade e da    cidadania coloca-se de maneira muito diferente nas tr&#234;s fases mais distintivas    da evolu&#231;&#227;o das sociedades modernas: no in&#237;cio da industrializa&#231;&#227;o    e no regime pol&#237;tico liberal; na sociedade industrial e no estado de direito;    e na sociedade moderna com o seu estado regulador. Nos pontos a seguir tentaremos    discutir, de maneira assaz sint&#233;tica, a evolu&#231;&#227;o das formas de    responsabilidade, segundo o contexto hist&#243;rico e, naturalmente, de organiza&#231;&#227;o    pol&#237;tica da sociedade. </FONT></P>     <BR>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <I>Sociedade liberal</I> </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Na primeira fase que nos interessa considerar,    ou seja, nos in&#237;cios da <I>sociedade industrial e no contexto de um regime    pol&#237;tico relativamente liberal</I>, o paralelismo entre industrializa&#231;&#227;o,    incerteza, pobreza e desintegra&#231;&#227;o social &#233; equacionado em termos    de esferas aut&#243;nomas de ac&#231;&#227;o: pensa-se numa distin&#231;&#227;o    clara entre direito e moral. Estes deveres de assist&#234;ncia n&#227;o indicam    que os pobres tenham direito &#224; assist&#234;ncia, mas indicam, ao contr&#225;rio,    que o que est&#225; em discuss&#227;o &#233; o que pode ser, ou n&#227;o ser,    direito: s&#227;o os crit&#233;rios de <I>jurisdicidade </I>que se discutem,    por forma a estabelecer o limite entre o direito e o dever (Ewald, 1996). O    direito &#233; contratual, sup&#245;e a troca de equivalentes e, assim, a sociedade    n&#227;o pode ajudar o outro sem contrapartidas: o que &#233; moral n&#227;o    pode ser uma obriga&#231;&#227;o. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> As incertezas ou o infort&#250;nio do indiv&#237;duo    no seu relacionamento com a sociedade s&#227;o, neste contexto, uma responsabilidade    individual, uma responsabilidade de indiv&#237;duos mais ou menos previdentes    com as eventuais situa&#231;&#245;es aleat&#243;rias da sociedade e do trabalho.    A moral da assist&#234;ncia e os deveres de socorro humanit&#225;rio evidenciam    a contradi&#231;&#227;o entre a utopia liberal formulada pela economia de mercado    do <I>laissez-faire</I> e as exig&#234;ncias da pol&#237;tica (Bendix, 1974).    O estado deve, por imperativo moral, promover o socorro m&#250;tuo e a assist&#234;ncia,    mas sem que possa consagr&#225;-los como obriga&#231;&#227;o jur&#237;dica.    A pobreza &#233; um comportamento e n&#227;o pode ser equacionada como um direito.    </FONT></P>     <BR>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <I>Sociedade industrial</I> </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Numa segunda fase da evolu&#231;&#227;o,    em que a <I>sociedade industrial e o contexto do estado de direito</I> predominam,    a sociedade redefine a sua filosofia da responsabilidade. O pensamento pol&#237;tico    e a pr&#225;tica social come&#231;am por admitir, face &#224; regularidade da    rela&#231;&#227;o entre a industrializa&#231;&#227;o e as incertezas e os riscos    da exist&#234;ncia, que a responsabilidade pelos actos da vida em comum, neste    caso, pelo progresso econ&#243;mico e social, pode ser imputada &#224; entidade    que constitui o progresso, ou seja, a sociedade. Qual &#233; a raz&#227;o deste    deslocamento da no&#231;&#227;o de responsabilidade? </FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Por um lado, a percep&#231;&#227;o de que    existem raz&#245;es econ&#243;micas, sociais e urbanas para as incertezas e    infort&#250;nios, nomeadamente a pobreza: a industrializa&#231;&#227;o &#233;    um fen&#243;meno sociol&#243;gico que invade e altera os outros sectores da    sociedade e modifica a rela&#231;&#227;o dos indiv&#237;duos com o meio ambiente.</FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Por outro, pensa-se que as zonas de incertezas    e de riscos que a sociedade industrial produz obedecem a uma variedade de causas    com efeitos directos e indirectos e diferidos no tempo. Entre o estado e o indiv&#237;duo,    num crescendo do processo de individualiza&#231;&#227;o, descobre-se, com base    na regularidade dos acidentes de trabalho, que a sociedade opera uma distribui&#231;&#227;o    dos infort&#250;nios ou das desgra&#231;as segundo uma l&#243;gica pr&#243;pria    do social, independentemente da boa ou m&#225; conduta de cada um (Beck, 1998):    o crescimento econ&#243;mico &#233; um produto social. Por &#250;ltimo, o desenvolvimento    dos direitos de cidadania altera a no&#231;&#227;o da responsabilidade, na medida    em que a igualdade perante a lei e a sua concretiza&#231;&#227;o nos regimes    democr&#225;ticos encorajam o estabelecimento de direitos sociais que funcionam    como mecanismos de compensa&#231;&#227;o das assimetrias e das incertezas resultantes    do mercado (Flora e Heidenheimer, 1990). </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> A figura jur&#237;dica do seguro de acidente    de trabalho, nos finais do s&#233;culo XIX, torna-se o modelo t&#237;pico da    desloca&#231;&#227;o da percep&#231;&#227;o do direito e da discuss&#227;o sobre    os crit&#233;rios de jurisdicidade. A rela&#231;&#227;o salarial n&#227;o &#233;    apenas uma troca de equivalentes. Do facto de o trabalhador estar sujeito &#224;    forma como &#233; organizado o processo de trabalho, decorre que a quest&#227;o    da seguran&#231;a no trabalho se torna uma responsabilidade do colectivo (Ewald,    1996). Estas medidas sociais e actos legislativos abrem a via para a no&#231;&#227;o    de responsabilidade sem culpa. Doravante trata-se de equacionar a responsabilidade    como uma gest&#227;o colectiva do risco, pressupondo, sociologicamente, que    se pode gerir a incerteza social (Engel, 1995). </FONT></P>     <BR>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <I>Sociedade moderna</I> </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Na quest&#227;o das caracter&#237;sticas    da <I>sociedade moderna e do seu estado regulador</I>, interessa, antes do mais,    assinalar que o problema que se apresenta com a sociedade industrial, em mat&#233;ria    de responsabilidade, &#233; a contradi&#231;&#227;o entre o conte&#250;do universal    da sua modernidade e a estrutura selectiva das suas realiza&#231;&#245;es. Considera-se    que &#233; neste &#226;mbito que a responsabilidade pelas consequ&#234;ncias    das suas ac&#231;&#245;es n&#227;o &#233; assumida positivamente face ao cidad&#227;o.    No fundo, como refere Beck, trata-se de uma fractura na modernidade da sociedade    industrial, de uma descontinuidade da sua traject&#243;ria: a expans&#227;o    das zonas de incertezas e o descontrolo dos riscos &#151; nomeadamente no ambiente    e comercializa&#231;&#227;o da natureza, nas transforma&#231;&#245;es gen&#233;ticas    e no descontrolo das doen&#231;as e nos riscos da vida quotidiana e no trabalho    &#151; p&#245;em em causa a ideia de que a sociedade industrial &#233; o ponto    culminante da modernidade (Beck, 1998). </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Na sociedade moderna, a interdepend&#234;ncia    dos sistemas e a diversidade de causas dos fen&#243;menos sociais sustentam    a indefini&#231;&#227;o das responsabilidades. A produ&#231;&#227;o de riquezas    &#233; acompanhada da produ&#231;&#227;o e distribui&#231;&#227;o de riscos:    os efeitos do desenvolvimento e do modelo praticado &#151; assim&#233;tricos,    selectivos, descont&#237;nuos, desiguais e casu&#237;sticos &#151; tendem a    escapar ao controlo das institui&#231;&#245;es de orienta&#231;&#227;o e de    protec&#231;&#227;o dos cidad&#227;os (Beck, 2000): a l&#243;gica da produ&#231;&#227;o    domina a l&#243;gica do risco.</FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> No contexto da evolu&#231;&#227;o complexa    das sociedades a quest&#227;o da responsabilidade desloca-se, relativamente    &#224; sociedade industrial, para assumir caracter&#237;sticas mais abrangentes.    Por um lado, a cidadania torna-se um princ&#237;pio de organiza&#231;&#227;o    da sociedade: mais do que um direito social ou um conjunto de direitos &#233;    um instrumento ou uma matriz de organiza&#231;&#227;o e de regula&#231;&#227;o    das sociedades atrav&#233;s da qual se equacionam as formas de integra&#231;&#227;o.    A fun&#231;&#227;o integradora desta categoria &#233; tanto mais refor&#231;ada    quanto mais a comunidade de trabalho, perante as mudan&#231;as ocorridas, vai    perdendo a sua capacidade integradora. Por outro lado, na sociedade moderna,    perante a expans&#227;o dos riscos e das incertezas sociais, a capacidade de    gerir a conflitualidade de responsabilidade distributiva &#151; como prevenir,    limitar e distribuir os riscos e incertezas que acompanham a produ&#231;&#227;o    de bens e o controlo da natureza &#151; exige maior compet&#234;ncia e responsabiliza&#231;&#227;o    do estado e da administra&#231;&#227;o p&#250;blica na sua fun&#231;&#227;o    de socializar as incertezas e os riscos. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Em suma, numa sociedade onde as formas    de media&#231;&#227;o entre os indiv&#237;duos e o estado t&#234;m vindo a perder    import&#226;ncia, exige-se, da esfera do pol&#237;tico, uma clara e directa    responsabiliza&#231;&#227;o pelos efeitos do desenvolvimento e pela integra&#231;&#227;o    social. </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Sendo hoje a cidadania uma matriz de organiza&#231;&#227;o    e de recomposi&#231;&#227;o do tecido social das sociedades modernas e uma categoria    social, na base da qual a sociedade assume colectivamente as incertezas e os    riscos decorrentes da vida em comum, torna-se claro que a cidadania, como jun&#231;&#227;o    da subjectividade e da objectividade pol&#237;ticas, funciona, segundo Luhmann    (1993), como base potencial de conflitos que j&#225; n&#227;o podem ser tratados    segundo as tradicionais disputas pol&#237;ticas e as ineficientes responsabilidades    funcionais institu&#237;das. </FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Em s&#237;ntese, o <I>sentimento de responsabilidade</I>,    como dizia Max Weber (1959), &#233; uma das qualidades mais significativas de    um pol&#237;tico, faz parte constitutiva da &#233;tica pol&#237;tica. Esta qualidade,    que raramente se evidencia, n&#227;o &#233; apenas importante porque caracteriza    o sentido do servi&#231;o p&#250;blico, mas porque, neste contexto e juridicamente    falando, a responsabilidade &#233; sobretudo indirecta. A responsabilidade pol&#237;tica    &#233; total, mas &#233; uma responsabilidade da fun&#231;&#227;o e n&#227;o    se afigura leg&#237;timo pensar que seja penal, dada a rela&#231;&#227;o indirecta    com o que est&#225; em causa (Engel, 1995). Em termos de responsabilidade p&#250;blica    &#233; directa, mas em termos jur&#237;dicos &#233; diferida nos escal&#245;es    hier&#225;rquicos da administra&#231;&#227;o. Da&#237;, portanto, a import&#226;ncia    de um funcionamento da administra&#231;&#227;o p&#250;blica, em termos de direito    administrativo, que estimule, encoraje e cumpra o controlo e a fiscaliza&#231;&#227;o    dos actos e das decis&#245;es com efeitos consequentes na vida da sociedade.    </FONT></P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> O sentido da responsabilidade do pol&#237;tico    &#233;, no entanto, algo mais do que controlo e fiscaliza&#231;&#227;o: &#233;    um modelo de ac&#231;&#227;o e de comportamento. Muito dificilmente a administra&#231;&#227;o    e o cidad&#227;o comum ter&#227;o um comportamento de observ&#226;ncia das normas    e de empenhamento respons&#225;vel num ambiente de desresponsabiliza&#231;&#227;o    pol&#237;tica e administrativa face ao cidad&#227;o e &#224; sociedade em geral.    </FONT></P>     <BR>     <P> </P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <B>Nota</B></FONT>    <BR> </P>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <a name="1"></a><a href="#top1">1</a> Este    texto tem por base uma comunica&#231;&#227;o apresentada no col&#243;quio <I>Administra&#231;&#227;o    e Cidadania: Moderniza&#231;&#227;o dos Servi&#231;os P&#250;blico</I>s, organizado    pelo mestrado em <I>Administra&#231;&#227;o e Pol&#237;ticas P&#250;blicas</I>,    do ISCTE, em 23 e 24 de Maio de 2002. </FONT></P>     <BR>     <BR>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <B>Refer&#234;ncias bibliogr&#225;ficas</B></FONT>    ]]></body>
<body><![CDATA[<BR> </P>     <!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Albertini, Pierre (2000), &#147;La responsabilit&#233;    des &#233;lus locaux&#148;, <I>Pouvoir: Revue Fran&#231;aise d&#146;&#201;tudes    Constitutionnelles et Politiques</I>, 92. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000094&pid=S0873-6529200200030000200001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Ara&#250;jo, Filipe F. Esteves de (2000),    &#147;Contraction out and the challenges for accountability&#148;, <I>Revista    Portuguesa de Administra&#231;&#227;o P&#250;blica</I>, 1 (2). </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000095&pid=S0873-6529200200030000200002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Aucoin, Peter, e Ralph Heintzman (2000),    &#147;The dialectics of accountability for performance in public management    reform&#148;, <I>International Review of Administrative Science</I>, 66 (1).    </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000096&pid=S0873-6529200200030000200003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Beaud, Olivier (2000), &#147;La responsabilit&#233;    politique face &#224; la concurrence d&#146;autres formes des responsabilit&#233;    des gouvernants&#148;, <I>Pouvoirs: Revue Fran&#231;aise d&#146;&#201;tudes    Constitutionnelles et Politiques</I>, 92. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000097&pid=S0873-6529200200030000200004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Beaud, Olivier, e Jean-Michel Blanquer    (1999), <I>La Responsabilit&#233; des Gouvernants</I>, Paris, Descartes &amp;    Cie. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000098&pid=S0873-6529200200030000200005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Beck, Ulrich (1998), <I>La Sociedade del    Riesgo</I>, Barcelona, Paidos (edi&#231;&#227;o original em alem&#227;o de 1986).    </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000099&pid=S0873-6529200200030000200006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Beck, Ulrich (2000), &#147;A reinven&#231;&#227;o    da pol&#237;tica&#148;, em Ulrich Beck, Anthony Giddens e Lash Scott, <I>Moderniza&#231;&#227;o    Reflexiva</I>, Oeiras, Celta Editora (edi&#231;&#227;o original em ingl&#234;s    de 1994). </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000100&pid=S0873-6529200200030000200007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Bendix, Reinhard (1974), <I>Estado Nacional    y Ciudadan&#237;a</I>, Buenos Aires, Amorrortu Editores (edi&#231;&#227;o original    em ingl&#234;s de 1964). </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000101&pid=S0873-6529200200030000200008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Brito, Wladimir (2002), &#147;Contributo    para uma teoria da responsabilidade p&#250;blica do estado por actos de fun&#231;&#227;o    p&#250;blica soberana&#148;, <I>Revista do Minist&#233;rio P&#250;blico</I>,    89, ano 23. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000102&pid=S0873-6529200200030000200009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Coicaud, Jean-Marc (1999), &#147;L&#233;gitimit&#233;    et responsabilit&#233; des gouvernants: r&#233;flexions sur l&#146;&#233;volution    de la culture d&#233;mocratique&#148;, em Olivier Beaud e Jean-Michel Blanquer    &nbsp;(orgs.), <I>La Responsabilit&#233; des Gouvernants</I>, Paris, Descartes    &amp; Cie. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000103&pid=S0873-6529200200030000200010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Engel, Laurence (1995), <I>La Responsabilit&#233;    en Crise</I>, Paris, Hachette. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000104&pid=S0873-6529200200030000200011&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Ewald, Fran&#231;ois (1996), <I>Histoire    de l&#146;&#201;tat Providence</I>, Paris, Grasset. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000105&pid=S0873-6529200200030000200012&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Ferrera, Maurizio, Anton Hemerijk, e Martin    Rhodes (2000), <I>The Future of Social Europe</I>, Oeiras, Celta Editora. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000106&pid=S0873-6529200200030000200013&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Flora, Peter, e Arnold Heidenheimer (orgs.)    (1984, 1990), <I>The Development of Welfare States in Europe and America</I>,    New Brunswick / Londres, Transaction Publishers. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000107&pid=S0873-6529200200030000200014&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Giddens, Anthony (2000), <I>O Mundo na    Era da Globaliza&#231;&#227;o</I>, Lisboa, Editorial Presen&#231;a (edi&#231;&#227;o    original em ingl&#234;s de 1999).</FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000108&pid=S0873-6529200200030000200015&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Luhmann, Niklas, (1969, 1980), <I>Legitima&#231;&#227;o    pelo Procedimento</I>, Bras&#237;lia, Editorial Universit&#225;ria de Bras&#237;lia.    </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000109&pid=S0873-6529200200030000200016&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Luhmann, Niklas (1989), &#147;La moral    social y su reflexi&#243;n etica&#148;, em K. O. Appel e Niklas Luhmann, <I>Raz&#243;n,    Etica y Politica</I>, Barcelona, Antropos. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000110&pid=S0873-6529200200030000200017&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Luhmann, Niklas (1993), <I>Risk: A Sociological    Theory</I>, Berlim / Nova Iorque, Walter de Gruyter. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000111&pid=S0873-6529200200030000200018&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Moreau, Jacques (1986), <I>La Responsabilit&#233;    Administrative</I>, Paris, Presses Universitaires de France. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000112&pid=S0873-6529200200030000200019&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Mozzicafreddo, Juan (2000), &#147;Cidadania    e reforma do estado e da administra&#231;&#227;o p&#250;blica em Portugal&#148;,    comunica&#231;&#227;o apresentada no col&#243;quio <I>A Reforma da Administra&#231;&#227;o    P&#250;blica na Europa e nos Estados Unidos</I>, Lisboa, ISCTE. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000113&pid=S0873-6529200200030000200020&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Peters, B. Guy (1995), <I>La Pol&#237;tica    de la Burocracia</I>, M&#233;xico, Buenos Aires, Fondo de Cultura Econ&#243;mica.    </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000114&pid=S0873-6529200200030000200021&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Pitschas, Rainer (2001), &#147;As administra&#231;&#245;es    p&#250;blicas europeia e americana na actualidade e o modelo alem&#227;o&#148;,    em Juan Mozzicafreddo e Jo&#227;o Salis Gomes, <I>Administra&#231;&#227;o e    Pol&#237;tica: Perspectivas de Reforma da Administra&#231;&#227;o P&#250;blica    na Europa e nos Estados Unidos</I>, Oeiras, Celta Editora. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000115&pid=S0873-6529200200030000200022&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Romzek, Barbara (2000), &#147;Dynamics    of public sector accountability in an era of reform&#148;, <I>International    Review of Administrative Science</I>, 66 (1). </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000116&pid=S0873-6529200200030000200023&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Sousa, Lu&#237;s de Macedo Pinto (2001),    &#147;Corrup&#231;&#227;o, &#233;tica de governo e eleitores&#148;, <I>Actas    do I.&#186; Encontro Nacional de Ci&#234;ncia Pol&#237;tica: A Reforma do Estado    em Portugal: Problemas e Perspectivas</I>, Lisboa, Biz&#226;ncio. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000117&pid=S0873-6529200200030000200024&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Walker, Peter (2002), &#147;Understanding    accountability: theoretical models and their implications for social service    organizatiosns&#148;, <I>Social Policy and Administration</I>, 36 (1). </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000118&pid=S0873-6529200200030000200025&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Weber, Max (1959), <I>Le Savant et le Politique</I>,    Paris, Plon. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000119&pid=S0873-6529200200030000200026&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> Wolf, Adam (2000), &#147;Symposium on accountability    in public administration: reconciling democracy, efficiency and ethics&#148;,    <I>International Review of Administrative Science</I>, 66 (1). </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=000120&pid=S0873-6529200200030000200027&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><BR>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="#1f1a17"> <a name="back"></a> <a href="#top">*</a>    Juan Mozzicafreddo. Docente do ISCTE e investigador do CIES.    ]]></body>
<body><![CDATA[<BR>   <I>E-mail</I>: <a href="mailto:jpmf@iscte.pt">jpmf@iscte.pt</a> </FONT></P>     <P> </P>      ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Albertini]]></surname>
<given-names><![CDATA[Pierre]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="fr"><![CDATA[La responsabilité des élus locaux]]></article-title>
<source><![CDATA[Pouvoir: Revue Française d’Études Constitutionnelles et Politiques]]></source>
<year>2000</year>
<numero>92</numero>
<issue>92</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Araújo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Filipe F. Esteves de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Contraction out and the challenges for accountability]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Portuguesa de Administração Pública]]></source>
<year>2000</year>
<volume>1</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Aucoin]]></surname>
<given-names><![CDATA[Peter]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Heintzman]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ralph]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The dialectics of accountability for performance in public management reform]]></article-title>
<source><![CDATA[International Review of Administrative Science]]></source>
<year>2000</year>
<volume>66</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Beaud]]></surname>
<given-names><![CDATA[Olivier]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="fr"><![CDATA[La responsabilité politique face à la concurrence d’autres formes des responsabilité des gouvernants]]></article-title>
<source><![CDATA[Pouvoirs: Revue Française d’Études Constitutionnelles et Politiques]]></source>
<year>2000</year>
<numero>92</numero>
<issue>92</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Beaud]]></surname>
<given-names><![CDATA[Olivier]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Blanquer]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jean-Michel]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[La Responsabilité des Gouvernants]]></source>
<year>1999</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Descartes & Cie.]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Beck]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ulrich]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[La Sociedade del Riesgo]]></source>
<year>1998</year>
<publisher-loc><![CDATA[Barcelona ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Paidos]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Beck]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ulrich]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A reinvenção da política]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Beck]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ulrich]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Giddens]]></surname>
<given-names><![CDATA[Anthony]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Scott]]></surname>
<given-names><![CDATA[Lash]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Modernização Reflexiva]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-loc><![CDATA[Oeiras ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Celta Editora]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bendix]]></surname>
<given-names><![CDATA[Reinhard]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Estado Nacional y Ciudadanía]]></source>
<year>1974</year>
<publisher-loc><![CDATA[Buenos Aires ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Amorrortu Editores]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Brito]]></surname>
<given-names><![CDATA[Wladimir]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Contributo para uma teoria da responsabilidade pública do estado por actos de função pública soberana]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista do Ministério Público]]></source>
<year>2002</year>
<numero>89</numero>
<issue>89</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Coicaud]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jean-Marc]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="fr"><![CDATA[Légitimité et responsabilité des gouvernants: réflexions sur l’évolution de la culture démocratique]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Beaud]]></surname>
<given-names><![CDATA[Olivier]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Blanquer]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jean-Michel]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[La Responsabilité des Gouvernants]]></source>
<year>1999</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Descartes & Cie.]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Engel]]></surname>
<given-names><![CDATA[Laurence]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[La Responsabilité en Crise]]></source>
<year>1995</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Hachette]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ewald]]></surname>
<given-names><![CDATA[François]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Histoire de l’État Providence]]></source>
<year>1996</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Grasset]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ferrera]]></surname>
<given-names><![CDATA[Maurizio]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hemerijk]]></surname>
<given-names><![CDATA[Anton]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rhodes]]></surname>
<given-names><![CDATA[Martin]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The Future of Social Europe]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-loc><![CDATA[Oeiras ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Celta Editora]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Flora]]></surname>
<given-names><![CDATA[Peter]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Heidenheimer]]></surname>
<given-names><![CDATA[Arnold]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The Development of Welfare States in Europe and America]]></source>
<year>1984</year>
<month>, </month>
<day>19</day>
<publisher-loc><![CDATA[New BrunswickLondres ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Transaction Publishers]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Giddens]]></surname>
<given-names><![CDATA[Anthony]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O Mundo na Era da Globalização]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editorial Presença]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Luhmann]]></surname>
<given-names><![CDATA[Niklas]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Legitimação pelo Procedimento]]></source>
<year>1969</year>
<month>, </month>
<day>19</day>
<publisher-loc><![CDATA[Brasília ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editorial Universitária de Brasília]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Luhmann]]></surname>
<given-names><![CDATA[Niklas]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[La moral social y su reflexión etica]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Appel]]></surname>
<given-names><![CDATA[K. O.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Luhmann]]></surname>
<given-names><![CDATA[Niklas]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Razón, Etica y Politica]]></source>
<year>1989</year>
<publisher-loc><![CDATA[Barcelona ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Antropos]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Luhmann]]></surname>
<given-names><![CDATA[Niklas]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Risk: A Sociological Theory]]></source>
<year>1993</year>
<publisher-loc><![CDATA[BerlimNova Iorque ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Walter de Gruyter]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Moreau]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jacques]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[La Responsabilité Administrative]]></source>
<year>1986</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Presses Universitaires de France]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mozzicafreddo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juan]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Cidadania e reforma do estado e da administração pública em Portugal]]></article-title>
<source><![CDATA[]]></source>
<year>2000</year>
<conf-name><![CDATA[ A Reforma da Administração Pública na Europa e nos Estados Unidos]]></conf-name>
<conf-loc>Lisboa </conf-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Peters]]></surname>
<given-names><![CDATA[B. Guy]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[La Política de la Burocracia]]></source>
<year>1995</year>
<publisher-loc><![CDATA[Buenos Aires ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Fondo de Cultura Económica]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pitschas]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rainer]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[As administrações públicas europeia e americana na actualidade e o modelo alemão]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Mozzicafreddo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juan]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Gomes]]></surname>
<given-names><![CDATA[João Salis]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Administração e Política: Perspectivas de Reforma da Administração Pública na Europa e nos Estados Unidos]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[Oeiras ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Celta Editora]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Romzek]]></surname>
<given-names><![CDATA[Barbara]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Dynamics of public sector accountability in an era of reform]]></article-title>
<source><![CDATA[International Review of Administrative Science]]></source>
<year>2000</year>
<volume>66</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sousa]]></surname>
<given-names><![CDATA[Luís de Macedo Pinto]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Corrupção, ética de governo e eleitores]]></article-title>
<source><![CDATA[Actas do I.º Encontro Nacional de Ciência Política: A Reforma do Estado em Portugal: Problemas e Perspectivas]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Bizâncio]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Walker]]></surname>
<given-names><![CDATA[Peter]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Understanding accountability: theoretical models and their implications for social service organizatiosns]]></article-title>
<source><![CDATA[Social Policy and Administration]]></source>
<year>2002</year>
<volume>36</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Weber]]></surname>
<given-names><![CDATA[Max]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Le Savant et le Politique]]></source>
<year>1959</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Plon]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B27">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Wolf]]></surname>
<given-names><![CDATA[Adam]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Symposium on accountability in public administration: reconciling democracy, efficiency and ethics]]></article-title>
<source><![CDATA[International Review of Administrative Science]]></source>
<year>2000</year>
<volume>66</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
