<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>2183-9522</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Internacional CONSINTER de Direito]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Revista Internacional CONSINTER de Direito]]></abbrev-journal-title>
<issn>2183-9522</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Editorial Juruá]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S2183-95222019000200255</article-id>
<article-id pub-id-type="doi">10.19135/revista.consinter.00009.14</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A AUTOVINCULAÇÃO DO LEGISLADOR AO PRINCÍPIO DA PROIBIÇÃO DO RETROCESSO SOCIAL NA DOUTRINA E JURISPRUDÊNCIA BRASILEIRA E PORTUGUESA]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[THE SELF-LINKING OF THE LEGISLATOR TO THE STANDSTILL PRINCIPLE IN BRAZILIAN AND PORTUGUESE LEGAL DOCTRINE AND JURISPRUDENCE]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Quintiliano]]></surname>
<given-names><![CDATA[Leonardo David]]></given-names>
</name>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A">
<institution><![CDATA[,  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>18</day>
<month>12</month>
<year>2019</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>18</day>
<month>12</month>
<year>2019</year>
</pub-date>
<numero>9</numero>
<fpage>255</fpage>
<lpage>278</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://scielo.pt/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S2183-95222019000200255&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.pt/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S2183-95222019000200255&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.pt/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S2183-95222019000200255&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[Resumo O presente artigo pretende rediscutir a aplicação do princípio da proibição do retrocesso social (standstill) na autovinculação do legislador aos direitos sociais, especialmente em tempos de crise. Embora tenha sido desconsiderado por parte da doutrina, a tese da vedação de retrocesso ressurge nos tempos de crise do Estado Social e de Direito, especialmente diante de reformas estruturais, como as reformas previdenciárias no Brasil e em Portugal, para citar alguns exemplos. Uma análise lógica da argumentação contida na jurisprudência brasileira e na portuguesa, bem assim dos fundamentos doutrinários que as sustentam, permite concluir que ainda remanescem três hipóteses que justificam a incidência de uma vedação do retrocesso social em Estados onde se verifica - em maior ou menor grau - o dirigismo constitucional.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[Abstract This article seeks to revisit the application of the standstill principle as a way of self-linking the legislator to social rights, especially in times of crisis. Although this self-linking has been disregarded by the doctrine, the standstill principle reappears in times of crisis of the Welfare State, especially when there are structural reforms, such as the social security reforms in Brazil and Portugal, to mention a few examples. A logical analysis of the arguments contained in Brazilian and Portuguese jurisprudence, as well as the doctrinal foundations that support them, allows us to conclude that there are still three situations that can justify the incidence of a standstill principle in states with greater or lesser constitutional dirigisme.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Proibição do retrocesso social]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Estado Social]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Autovinculação do legislador.]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Standstill principle]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Welfare State]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Self-linking of the legislator]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ALEXANDRINO]]></surname>
<given-names><![CDATA[José Melo]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A estruturação do sistema de direitos, liberdades e garantias na constituição portuguesa: a construção dogmática.]]></source>
<year>2006</year>
<volume>II</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Coimbra ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Almedina]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ALEXANDRINO]]></surname>
<given-names><![CDATA[José Melo]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Direitos fundamentais: introdução geral.]]></source>
<year>2007</year>
<publisher-loc><![CDATA[Estoril ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Principia]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ALEXANDRINO]]></surname>
<given-names><![CDATA[José Melo]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Lições de direito constitucional.]]></source>
<year>2015</year>
<volume>v. 1</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[AAFDL]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ALEXY]]></surname>
<given-names><![CDATA[Robert]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Teoria dos direitos fundamentais.]]></source>
<year>2008</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Malheiros]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ANDRADE]]></surname>
<given-names><![CDATA[José Carlos Vieira de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Os direitos fundamentais na Constituição Portuguesa de 1976.]]></source>
<year>1983</year>
<publisher-loc><![CDATA[Coimbra ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Almedina]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ARAUJO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Cassandra Pinhel]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Les Mémoires de l&#8217;Équipe de Droit International, Européen et Comparé]]></source>
<year></year>
<numero>n. 4.</numero>
<issue>n. 4.</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BARROS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Sérgio Resende de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Contribuição dialética para o constitucionalismo]]></source>
<year>2008</year>
<publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Millennium]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BARROSO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Luís Roberto]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O direito constitucional e a efetividade de suas normas.]]></source>
<year>1993</year>
<edition>2. ed.</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Renovar]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BARCELLOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ana Paula de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A eficácia jurídica dos princípios constitucionais: o princípio da dignidade da pessoa humana.]]></source>
<year>2011</year>
<edition>3. ed.</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Renovar]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BÖCKENFÖRDE]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ernst-Wolfgang]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Estúdios sobre el estado de derecho y la democracia.]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-loc><![CDATA[Madrid ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Trotta]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BRAIBANT]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[La charte des droits fondamentaux de l&#8217;union européenne. Témoignage et commentaires.]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editions du Seil]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CANOTILHO]]></surname>
<given-names><![CDATA[José Joaquim Gomes]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Constituição dirigente e vinculação do legislador.]]></source>
<year>1982</year>
<publisher-loc><![CDATA[Coimbra ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Coimbra]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CANOTILHO]]></surname>
<given-names><![CDATA[José Joaquim Gomes]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Direito constitucional e teoria da constituição.]]></source>
<year>2003</year>
<edition>7. ed.</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Coimbra ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Almedina]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[COURTIS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Christian]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Ni un paso atrás: la prohibición de regresividad en materia de derechos sociales]]></source>
<year>2006</year>
<publisher-loc><![CDATA[Buenos Aires ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Del Puerto]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[DELFINO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Massimiliano]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Il principio di non regresso nelle direttive in materia di politica sociale.]]></article-title>
<source><![CDATA[Giornale di Diritto del Lavoro e di Relazioni Industriali]]></source>
<year>2002</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[DERBLI]]></surname>
<given-names><![CDATA[Felipe]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O princípio da proibição do retrocesso social na constituição de 1988.]]></source>
<year>2007</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro/São Paulo/Recife ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Renovar]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[DERBLI]]></surname>
<given-names><![CDATA[Felipe]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A aplicabilidade do princípio da proibição de retrocesso social no direito brasileiro]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[SARMENTO]]></surname>
<given-names><![CDATA[D.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SOUZA NETO]]></surname>
<given-names><![CDATA[C. P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Direitos Sociais: fundamentos, judicialização e direitos sociais em espécie.]]></source>
<year>2008</year>
<page-range>p. 343-82</page-range><publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Lumen Juris]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[DUGUIT]]></surname>
<given-names><![CDATA[Léon]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Manuel de droit constitutionnel: théorie générale de l&#8217;état - le droit et l&#8217;état - lês libertes publiques - l&#8217;organisation politique de la france]]></source>
<year>1923</year>
<edition>4. ed.</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[E. de Boccard]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[FAVOREU]]></surname>
<given-names><![CDATA[Louis]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[PHILIPPE]]></surname>
<given-names><![CDATA[Loïc]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Les grandes décisions du conseil constitutionnel]]></source>
<year>1999</year>
<edition>10. ed.</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Dalloz-Sirey]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[FERRAZ]]></surname>
<given-names><![CDATA[Anna Cândida da Cunha]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Processos informais de mudança da constituição: mutações constitucionais e mutações inconstitucionais.]]></source>
<year>1986</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Max Limonad]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[FERRAZ JUNIOR]]></surname>
<given-names><![CDATA[Tercio Sampaio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Introdução ao estudo do direito.]]></source>
<year>1994</year>
<edition>2. ed.</edition>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Atlas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[FREITAS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Tiago Fidalgo de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[O princípio da proibição do retrocesso social]]></article-title>
<source><![CDATA[Separata de Estudos em Homenagem ao Professor Doutor Marcello Caetano no centenário do seu nascimento.]]></source>
<year>2006</year>
<edition>Edição da Faculdade de Direito da Universidade de Lisboa</edition>
<page-range>p. 783-850</page-range><publisher-loc><![CDATA[Coimbra ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[coimbra]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GARCÍA-PELAYO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Manuel]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Las transformaciones del estado contemporâneo.]]></source>
<year>1985</year>
<edition>2. ed.</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Madrid ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Alianza]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GRAU]]></surname>
<given-names><![CDATA[Eros Roberto]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Ensaio e discurso sobre a interpretação/aplicação do direito.]]></source>
<year>2009</year>
<edition>5. ed. rev. e ampl.</edition>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Malheiros]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[HÄBERLE]]></surname>
<given-names><![CDATA[Peter]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Dignita&#8217;Dell&#8217;Uomo e Diritti Sociali nelle Costituzioni degli Stati di Diritto]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[BORGHI]]></surname>
<given-names><![CDATA[Marco]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Costituzione e diritti sociali.]]></source>
<year>1990</year>
<page-range>p. 99 ss</page-range><publisher-loc><![CDATA[Fribourg ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Éditions Universitaires Fribourg]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[HÄBERLE]]></surname>
<given-names><![CDATA[Peter]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A dignidade humana como fundamento da comunidade estatal.]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[SARLET]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ingo Wolfgang]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Dimensões da dignidade, ensaios de filosofia do direito e direito constitucional.]]></source>
<year>2009</year>
<publisher-loc><![CDATA[Porto Alegre ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Livraria do Advogado]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B27">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[HACHEZ]]></surname>
<given-names><![CDATA[Isabelle]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Le principe de standstill dans le droit des droits fondamentaux: une irréversibilité relative]]></source>
<year>2008</year>
<publisher-loc><![CDATA[Athènes - Bruxelles - Baden-Baden ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editions Ant. N. Sakkoulas - Bruylant - Nomos Verlagsgesellschaft]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B28">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[HESSE]]></surname>
<given-names><![CDATA[Konrad]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Grundzüge des verfassungsrechts der bundesrepublik deutschland.]]></source>
<year>1978</year>
<publisher-loc><![CDATA[Heidelberg ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[C. F. Mu&#776;ller]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B29">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[HOLMES]]></surname>
<given-names><![CDATA[Stephen]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SUNSTEIN]]></surname>
<given-names><![CDATA[Cass R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The cost of rights: why liberty depends on taxes.]]></source>
<year>1999</year>
<publisher-loc><![CDATA[New York, London ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[W. W. Norron &amp; Company]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B30">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[KELSEN]]></surname>
<given-names><![CDATA[Hans]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Teoria pura do direito.]]></source>
<year>2003</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Martins Fontes]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B31">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[LAFER]]></surname>
<given-names><![CDATA[Celso]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A reconstrução dos direitos humanos: um diálogo com o pensamento de hannah Arendt.]]></source>
<year>1988</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Companhia das Letras]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B32">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[LÉON]]></surname>
<given-names><![CDATA[Luis Fleitas de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A propósito del concepto de &#8220;estado de derecho&#8221;: un estudio y una propuesta para volver a su matriz genética.]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista de Derecho de la Universidad de Montevideo,]]></source>
<year>2011</year>
<numero>n. 20</numero>
<issue>n. 20</issue>
<page-range>p. 23-40</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B33">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MEDEIROS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rui]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Direitos, liberdades e garantias e direitos sociais: entre a unidade e a diversidade]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Miranda]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jorge]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Estudos em Homenagem ao Prof. Doutor Sérvulo Correia.]]></source>
<year>2010</year>
<volume>v. 2</volume>
<page-range>p. 657-83</page-range><publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[FADUL]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B34">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MENDONÇA]]></surname>
<given-names><![CDATA[João Vicente Santos de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Vedação do retrocesso: o que é e como perder o medo.]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista de Direito da Associação de Procuradores do Novo Estado do Rio de Janeiro - Direitos Fundamentais]]></source>
<year>2003</year>
<volume>v. XII</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Lumen Juris]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B35">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MIRANDA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jorge]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Manual de direito constitucional.]]></source>
<year>1981</year>
<volume>v. I</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Coimbra ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Coimbra]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B36">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MIRANDA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jorge]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Manual de direito constitucional.]]></source>
<year>2012</year>
<volume>v. IV</volume>
<edition>5. ed.</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Coimbra ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Coimbra]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B37">
<nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MIRANDA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jorge]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Os novos paradigmas do estado social.]]></source>
<year></year>
<conf-name><![CDATA[ XXXVIICongresso Nacional de Procuradores de Estado]]></conf-name>
<conf-date>28.09.2011</conf-date>
<conf-loc>Belo Horizonte </conf-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B38">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MOLLION]]></surname>
<given-names><![CDATA[Grégory]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Les garanties légales des exigences constitutionnelles]]></article-title>
<source><![CDATA[Revue française de droit constitutionnel,]]></source>
<year>2005</year>
<volume>v. 2</volume>
<numero>n. 62</numero>
<issue>n. 62</issue>
<page-range>p. 257-89</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B39">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MORAIS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos Blanco de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Justiça constitucional: o direito do contencioso constitucional.]]></source>
<year>2011</year>
<edition>2. ed.</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Coimbra ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Coimbra]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B40">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MORAIS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos Blanco de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Curso de direito constitucional: teoria da constituição em tempo de crise do estado social.]]></source>
<year>2014</year>
<volume>v. 2</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Coimbra ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Coimbra]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B41">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MORAIS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos Blanco de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[As mutações constitucionais implícitas e os seus limites jurídicos: autópsia de um acórdão controverso]]></article-title>
<source><![CDATA[Jurismat - Revista Jurídica do Ismat,]]></source>
<year>2013</year>
<numero>n. 3</numero>
<issue>n. 3</issue>
<page-range>p. 55</page-range><publisher-loc><![CDATA[Portimão ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B42">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[NOVAIS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jorge Reis]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Direitos sociais.]]></source>
<year>2010</year>
<publisher-loc><![CDATA[Coimbra ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Coimbra]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B43">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[NOVAIS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jorge Reis]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[O direito fundamental à pensão de reforma em situação de emergência financeira]]></article-title>
<source><![CDATA[E-pública - Revista Eletrônica de Direito Público,]]></source>
<year>2014</year>
<numero>n. 1</numero>
<issue>n. 1</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B44">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[OTERO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Paulo]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Instituições políticas e constitucionais.]]></source>
<year>2007</year>
<publisher-loc><![CDATA[Coimbra ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Almedina]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B45">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PALLIERI]]></surname>
<given-names><![CDATA[Giorgio Balladore]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Diritto constituzionale.]]></source>
<year>1950</year>
<edition>2. ed.</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Milão ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Dott. A. Giuffré]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B46">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PIOVESAN]]></surname>
<given-names><![CDATA[Flavia]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Direitos humanos, globalização econômica e integração regional.]]></source>
<year>2002</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Max Limonad]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B47">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PULIDO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos Bernal]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Fundamento, conceito e estrutura dos direitos sociais: uma crítica a &#8220;existem direitos sociais?&#8221; de Fernando Atria.]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[SARMENTO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Daniel]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SOUZA NETO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Cláudio Pereira de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Direitos Sociais: fundamentos, judicialização e direitos sociais em espécie.]]></source>
<year>2008</year>
<page-range>p. 137-74</page-range><publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Lumen Juris]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B48">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[QUEIROZ]]></surname>
<given-names><![CDATA[Cristina]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O princípio da não reversibilidade dos direitos fundamentais sociais: princípios dogmáticos e prática jurisprudencial.]]></source>
<year>2006</year>
<publisher-loc><![CDATA[Coimbra ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Coimbra]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B49">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[RAMOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Elival da Silva]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Ativismo judicial: parâmetros dogmáticos.]]></source>
<year>2010</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Saraiva]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B50">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SÁ]]></surname>
<given-names><![CDATA[Fátima de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Omissões inconstitucionais e sentenças aditivas.]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[MORAIS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos Blanco de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[As sentenças intermédias da justiça constitucional.]]></source>
<year>2009</year>
<page-range>p. 423-9</page-range><publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[AAFDL]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B51">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SAJÓ]]></surname>
<given-names><![CDATA[András]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Social rights as middle-class entitlements in hungary: the role of constitutional court.]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[GARGARELLA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Roberto]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[DOMINGO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Pilar]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[ROUX]]></surname>
<given-names><![CDATA[Theunis]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Courts and social transformation in new democracies: an institutional voice for the poor?]]></source>
<year>2006</year>
<page-range>p. 83-106</page-range><publisher-loc><![CDATA[Burlington ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Ashgate]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B52">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SARLET]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ingo Wolfgang]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A eficácia dos direitos fundamentais: uma teoria geral dos direitos fundamentais na perspectiva constitucional.]]></source>
<year>2012</year>
<edition>11. ed.</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Porto Alegre ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Livraria do Advogado]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B53">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SCHLENKER]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rolf-Ulrich]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Soziales rückschrittsverbot und grundgesetz: Aspekte verfassungsrechtlicher einwirkung auf die stabilität sozialer rechtslagen.]]></source>
<year>1986</year>
<publisher-loc><![CDATA[Berlim ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Duncker &amp; Humblot]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B54">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SILVA]]></surname>
<given-names><![CDATA[José Afonso da]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Aplicabilidade das normas constitucionais.]]></source>
<year></year>
<edition>3. ed.</edition>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Malheiros]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B55">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>BRASIL</collab>
<source><![CDATA[Supremo Tribunal Federal.]]></source>
<year></year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B56">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>PORTUGAL</collab>
<source><![CDATA[Tribunal Constitucional.]]></source>
<year></year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B57">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>FRANÇA</collab>
<source><![CDATA[Conseil Constitutionnel.]]></source>
<year></year>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
